Nr 108 - Instytut Spraw Publicznych

Nr 108
czerwiec 2010
Analyses & Opinions
Analizy i Opinie
Loterie dobroczynne
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
– czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania
inicjatyw obywatelskich w Polsce?
Grzegorz Makowski
l
Spo³eczeñstwo obywatelskie w Polsce jest w z³ej kondycji,
czemu towarzyszy miêdzy innymi s³aboœæ organizacji pozarz¹dowych i ich uzale¿nienie od publicznych Ÿróde³ finansowania. Istnieje potrzeba poszukiwania innych Ÿróde³
finansowania inicjatyw obywatelskich.
l
W wielu pañstwach europejskich mechanizmy loteryjne stanowi¹ wa¿ne Ÿród³o finansowania inicjatyw obywatelskich.
Wed³ug szacunków Stowarzyszenia Loterii Dobroczynnych
w Unii Europejskiej, gdyby w ka¿dym kraju Wspólnoty uruchomiono tego typu loterie wówczas mo¿na by³oby liczyæ na
blisko 10 miliardów euro, które mo¿na by³oby wykorzystaæ
w celu wspierania dzia³añ spo³ecznie u¿ytecznych.
l
Choæ na gruncie prawa obowi¹zuj¹cego w Polsce teoretycznie istniej¹ mo¿liwoœci organizacji loterii dobroczynnych, to s¹ one bardzo ograniczone. Polskie ustawodawstwo przewiduje jedynie mo¿liwoœæ prowadzenia loterii
fantowych z przeznaczeniem na cele spo³ecznie u¿yteczne.
Pozosta³e rozwi¹zania prawne s¹ dostosowane wy³¹cznie
do celów loterii komercyjnych. Ewentualne uruchomienie
loterii dobroczynnych wymaga³oby zatem g³êbokich zmian
przede wszystkim w ustawie o grach losowych i zak³adach
wzajemnych.
l
Dobroczynne loterie kodów pocztowych – ³¹cz¹ce elementy
filantropii, systemu grantowego dla organizacji pozarz¹dowych oraz mechanizmów aktywizacji spo³ecznoœci lokalnych
i s¹siedzkich – mog³yby byæ dobrym sposobem wspierania
rozwoju spo³eczeñstwa obywatelskiego.
2
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
P
olacy niechêtnie anga¿uj¹ siê w ¿ycie lokalnych spo³ecznoœci, rzadko myœl¹ w kategoriach dobra wspólnego, nie zrzeszaj¹ siê i nie tworz¹ nowych organizacji. Kryzys jest byæ mo¿e najwyraŸniej widoczny w zinstytucjonalizowanej czêœci
spo³eczeñstwa obywatelskiego – w sektorze pozarz¹dowym.
W ostatnich latach maleje intensywnoœæ rozwoju trzeciego sektora. Corocznie jest rejestrowanych od 3 do 4 tysiêcy organizacji. Jednoczeœnie szacuje siê, ¿e w tym samym czasie
nawet 40 procent organizacji nie jest aktywnych lub zaprzestaje jakiejkolwiek dzia³alnoœci,
nie wyrejestrowuj¹c siê. S³abnie spo³eczne zakorzenienie organizacji pozarz¹dowych, co
znajduje wyraz miêdzy innymi w niezbyt licznej bazie cz³onkowskiej stowarzyszeñ. Wed³ug
badañ Stowarzyszenia Klon/Jawor z 2008 roku, przeciêtna organizacja zrzesza³a oko³o 40 osób. Spada liczba wolontariuszy. Tylko 13 procent Polaków anga¿uje siê w ci¹gu roku w nieodp³atn¹ pracê spo³eczn¹ na rzecz organizacji lub ruchów spo³ecznych – cztery lata wczeœniej
by³o to ponad 23 procent osób. Jeszcze mniej osób identyfikuje siê z ide¹ wolontariatu, co poœrednio pokazuj¹ wyniki sonda¿u Centrum Badania Opinii Spo³ecznej z pocz¹tku 2010 roku,
w którym zaledwie 6 procent respondentów pytanych o to, czy w minionym roku pracowa³o
jako wolontariusze, udzieli³o pozytywnej odpowiedzi1.
S³aboœæ sektora pozarz¹dowego wynika równie¿ z jego z³ej kondycji finansowej. Z cytowanych ju¿ danych Stowarzyszenia Klon/Jawor wynika, ¿e w 2007 roku bud¿et ponad
po³owy organizacji nie przekracza³ 18 tysiêcy z³otych. Ponad 40 procent nie osi¹ga rocznych
przychodów przekraczaj¹cych 10 tysiêcy z³otych, podczas gdy tylko 6 procent dysponuje
bud¿etem powy¿ej 1 miliona z³otych. Co dziesi¹ta organizacja nie wykaza³a ¿adnych przychodów. Wewn¹trz trzeciego sektora utrzymuje siê du¿e rozwarstwienie. Dzieje siê tak,
choæ ogólnie zwiêkszaj¹ siê nak³ady pañstwa na dzia³alnoœæ organizacji pozarz¹dowych2.
Tymczasem rosn¹cy nap³yw œrodków publicznych do sektora pozarz¹dowego sam w sobie
równie¿ mo¿e byæ problemem. Wzrost ten nastêpuje bowiem przy nie zmieniaj¹cym siê od lat
udziale funduszy pochodz¹cych ze Ÿróde³ prywatnych. W 2007 roku darowizny w bud¿ecie
przeciêtnej organizacji pozarz¹dowej stanowi³y zaledwie 14 procent wszystkich œrodków,
a sk³adki cz³onkowskie – jedynie 5 procent3. Tymczasem udzia³ funduszy publicznych (samorz¹dowych, rz¹dowych czy europejskich) zwiêkszy³ siê prawie dwukrotnie w okresie ostatnich czterech lat – z 33 procent w 2003 roku do 57 procent wszystkich przychodów w 2007 roku4. Oznacza to, ¿e pog³êbia siê zale¿noœæ organizacji pozarz¹dowych od sektora publicznego.
W zwiêkszaj¹cej siê skali finansowania organizacji ze œrodków publicznych nie by³oby
byæ mo¿e nic niepokoj¹cego, gdyby jednoczeœnie rós³ poziom aktywnoœci obywatelskiej.
Tak siê jednak nie dzieje. Po pierwsze, wiêksze finansowanie ze œrodków publicznych demotywuje organizacje do poszukiwania innych Ÿróde³ dochodu, a wiêc tak¿e do kontaktów
z tymi, którzy potencjalnie mogliby zaanga¿owaæ siê w filantropiê, czyli z obywatelami.
Po drugie, specyfika publicznego finansowania zak³ada, ¿e pieni¹dze te zwykle musz¹ byæ
wykorzystane na realizacjê dzia³añ, które mieszcz¹ siê w – zazwyczaj w¹sko pojmowanym
1
J. Herbst, M. Gumkowska, P. Radecki, Podstawowe fakty o organizacjach pozarz¹dowych. Raport z badañ 2008,
Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2010; R. Boguszewski, Dzia³alnoœæ spo³eczna Polaków. Komunikat z badañ,
Centrum Badania Opinii Spo³ecznej, Warszawa 2010.
2
A. Strza³a, Wspó³praca organów administracji publicznej z podmiotami dzia³aj¹cymi w sferze po¿ytku publicznego
– podsumowanie, Departament Po¿ytku Publicznego Ministerstwa Pracy i Polityki Spo³ecznej, Warszawa 2008.
3
J. Herbst, Sektor „in statu descendi”? O relacjach miêdzy sektorem pozarz¹dowym i administracj¹ publiczn¹
w Polsce, „Trzeci Sektor” 2010, nr 20.
4
Ibidem.
Instytut Spraw Publicznych
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Analizy i Opinie, 108
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
3
– zakresie zadañ przynale¿nych administracji centralnej lub lokalnej. Zwiêkszaj¹cy siê
udzia³ œrodków z bud¿etu pañstwa czy samorz¹dów powoduje zatem, ¿e organizacje coraz
czêœciej skupiaj¹ siê na dzia³alnoœci stricte us³ugowej wobec sektora publicznego. Na dalszy
plan schodzi natomiast dzia³alnoœæ misyjna, zak³adaj¹ca, ¿e g³ówn¹ pobudk¹ funkcjonowania trzeciego sektora powinno byæ kanalizowanie potrzeb i interesów obywateli.
Zmiana w strukturze finansowania sektora pozarz¹dowego, zrównowa¿enie bud¿etów
organizacji tak, aby nie by³y zdominowane przez pieni¹dze publiczne, szersze w³¹czenie do
nich œrodków pochodz¹cych z innych Ÿróde³ – wszystko to mog³oby wp³yn¹æ na zmianê sposobu dzia³ania organizacji. Dop³yw œrodków innego rodzaju ni¿ publiczne pozwoli³by organizacjom pozarz¹dowym na swobodniejsze okreœlanie kierunków dzia³añ i podejmowanie
zagadnieñ, które nie s¹ traktowane priorytetowo przez rz¹d i w³adze samorz¹dowe (na
przyk³ad kwestie edukacji obywatelskiej czy aktywizacji spo³ecznoœci lokalnych). Dziêki
dywersyfikacji przychodów organizacje mog³yby silniej zaanga¿owaæ siê w budowanie
w³asnego zaplecza spo³ecznego. Czy jednym z takich Ÿróde³ finansowania inicjatyw obywatelskich mog³yby byæ loterie dobroczynne?
Loteria dobroczynna – co to takiego?
W
Europie Zachodniej loterie dobroczynne na du¿¹ skalê organizowano ju¿
w œredniowieczu. Siêgano po tê formê na przyk³ad po to, ¿eby zgromadziæ
œrodki na budowê sierociñców czy wsparcie ofiar zarazy5. W Holandii, która
mo¿e siê poszczyciæ jedn¹ z najd³u¿szych tradycji loterii dobroczynnych, w XVI wieku
wykorzystywano je w celu zdobycia funduszy na budowê szpitali czy szkó³ potrzebnych
w danej miejscowoœci6.
Wspó³czeœnie loterie dobroczynne równie¿ s³u¿¹ gromadzeniu œrodków na realizacjê
dzia³añ spo³ecznie u¿ytecznych, ich wachlarz jest jednak znacznie szerszy. Pieni¹dze pochodz¹ce z loterii s¹ przeznaczane na cele edukacyjne, badania naukowe, finansowanie kultury, propagowanie praw cz³owieka, ochronê œrodowiska czy realizacjê programów
pomocowych dla krajów rozwijaj¹cych siê. Beneficjanci loterii, o czym bêdzie jeszcze
mowa, tak¿e s¹ bardziej zró¿nicowani. Mog¹ byæ nimi nie tylko lokalne spo³ecznoœci (na
przyk³ad mieszkañcy miejscowoœci, dzielnic miast, a nawet poszczególnych ulic), ale tak¿e
organizacje pozarz¹dowe, a w niektórych wypadkach równie¿ indywidualni obywatele.
Z technicznego punktu widzenia loterie dobroczynne, tak jak zwyk³e loterie, s¹ po prostu
odmian¹ gier losowych. W rozumieniu polskiego prawa, gra losowa to taka gra, której wynik
zale¿y od przypadku, a jej warunki okreœla regulamin7. W wiêkszoœci pañstw (w tym równie¿ w Polsce) gry losowe traktuje siê jako formê hazardu – obok zak³adów wzajemnych,
gier karcianych, ruletki czy gier automatowych (do których zalicza siê miêdzy innymi, znanych chyba wszystkim, „jednorêkich bandytów”). Bior¹c pod uwagê cechy mo¿liwych wy5
Association of Charity Lotteries in the European Union (ACLEU), Charity lotteries: turning chance into change.
Position Paper – http://www.acleu.eu/upload/85102_668_1268226302202-Position_paper_March_2010_def.pdf
[dostêp: 31 maja 2010 roku].
6
M. Koch-Weser, T. van Lier, Financing Future Innovative. Funding Models at Work, Association of Charity
Lotteries in the European Union (ACLEU), paŸdziernik 2008 roku, s. 18.
7
Ustawa z 29 lipca 1992 r. o grach losowych i zak³adach wzajemnych (Dz.U. z 1992 r. Nr 68, poz. 341).
Analizy i Opinie, 108
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Instytut Spraw Publicznych
4
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
granych, loterie mog¹ mieæ charakter pieniê¿ny lub rzeczowy. Ze wzglêdu na cel – oprócz
tego, ¿e zawsze s¹ one rodzajem dzia³alnoœci zarobkowej (choæ mog¹ nie przynosiæ zysku)
– poza loteriami charytatywnymi wyró¿nia siê tak¿e loterie promocyjne, wykorzystywane
po prostu jako jeden z instrumentów marketingowych.
Charakterystykê loterii dobroczynnych najlepiej zaprezentowaæ, odwo³uj¹c siê do doœwiadczeñ holenderskich – ze wzglêdu na wspomnian¹ ju¿, d³ug¹ i bogat¹ tradycjê ich funkcjonowania w tym kraju. Ich pierwsz¹ cech¹, o której nale¿a³oby wspomnieæ, jest cel. Jest
nim, na co wskazuje sama nazwa, realizacja pewnej idei dobra wspólnego, przy czym mo¿e
byæ ono rozumiane bardzo ró¿nie. W Holandii zak³ada siê, ¿e loteriê mo¿na uznaæ za dobroczynn¹, jeœli co najmniej po³owa przychodów jest przekazywana organizacjom pozarz¹dowym. Przepisy nie precyzuj¹ dok³adnie, jakiego typu dzia³alnoœæ lub jakiego rodzaju
podmioty powinny byæ wspierane. Przyjmuje siê, ¿e organizacje tworzone przez obywateli
z definicji prowadz¹ dzia³alnoœæ spo³ecznie u¿yteczn¹. O tym, które podmioty mog¹ byæ
beneficjantami loterii, a co za tym idzie – jakie obszary ich dzia³alnoœci uzyskaj¹ w ten sposób wsparcie, decyduje sam organizator loterii8. Na Cyprze, wed³ug ogólnych przepisów reguluj¹cych funkcjonowanie bran¿y hazardowej, za loteriê dobroczynn¹ mo¿na uznaæ tylko
tê, która s³u¿y budowie koœcio³a, meczetu, szpitala publicznego lub te¿ (w szczególnym wypadku) celom okreœlanym decyzj¹ ministra finansów9. Z kolei w Wielkiej Brytanii, gdzie
rozró¿nia siê wiele rodzajów loterii dobroczynnych, najwiêksze z nich – society lotteries
– ca³y przychód musz¹ przeznaczaæ na realizacjê zadañ po¿ytku publicznego. Brytyjskie loterie dobroczynne mog¹ byæ prowadzone wy³¹cznie przez organizacje pozarz¹dowe, kluby,
instytucje publiczne lub samorz¹dy, które z definicji s¹ podmiotami niedzia³aj¹cymi dla
zysku. W ten sposób gwarantuje siê osi¹ganie ich podstawowego celu.
Drug¹ podstawow¹ cech¹ loterii dobroczynnych jest ich wzglêdna niezale¿noœæ od pañstwa – wiêksza ni¿ w wypadku innych typów gier hazardowych. Hazard w pewnym sensie
z natury jest dzia³alnoœci¹ podejrzan¹, dlatego te¿ pañstwo stara siê dok³adnie kontrolowaæ
tego typu przedsiêwziêcia przez rozbudowane systemy koncesji, zezwoleñ i nadzoru. Pañstwo czêstokroæ samo zajmuje siê œwiadczeniem us³ug hazardowych, maj¹c œwiadomoœæ ich
du¿ej dochodowoœci (czego przejawem jest chocia¿by monopol pañstwa w zakresie organizacji loterii ogólnokrajowych). Z drugiej jednak strony, decydenci s¹ œwiadomi zagro¿eñ
zwi¹zanych z podatnoœci¹ tej bran¿y na wp³ywy grup przestêpczych oraz kontrowersji moralnych, zwi¹zanych miêdzy innymi z tym, ¿e hazard czêsto prowadzi do uzale¿nieñ. St¹d
te¿, podobnie jak w wypadku przemys³u alkoholowego czy tytoniowego, tak¿e hazard zwykle jest przedmiotem szczególnej troski pañstwa.
Z kolei w wypadku loterii dobroczynnych, które z definicji maj¹ s³u¿yæ celom spo³ecznie
u¿ytecznym, zak³ada siê, ¿e nie wymagaj¹ one tak œcis³ej kontroli pañstwa. Argumentów
przemawiaj¹cych za tym pogl¹dem jest kilka. Publiczna misja wbudowana w ideê tych loterii powoduje, ¿e s¹ one mniej kontrowersyjne w porównaniu z czysto zarobkowymi formami
hazardu. Gra, której nadrzêdnym celem jest realizacja jakiegoœ dobra wspólnego, nie
wywo³uje tak ostrych dylematów moralnych, jak zwyk³a zabawa dla pieniêdzy. Z tego same8
T. van Lier, Pozyskiwanie œrodków dla NGO za poœrednictwem loterii charytatywnych. Studium biznesowe:
Holandia. Referat przygotowany na konferencjê „Hazard pro publico bono. Loterie jako Ÿród³o finansowania inicjatyw
obywatelskich. Najlepsze praktyki miêdzynarodowe i perspektywy dla Polski”, Warszawa, 16 lutego 2010 roku.
9
European Commission, Study of Gambling Services in the Internal Market of the European Union. Final Report,
Brussels 2006, s. ix.
Instytut Spraw Publicznych
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Analizy i Opinie, 108
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
5
go powodu loterie dobroczynne cechuj¹ siê tak¿e wiêksz¹ przejrzystoœci¹. To sami obywatele
– bezpoœrednio lub poœrednio (przez organizacje pozarz¹dowe) – s¹ ich beneficjantami,
przez co maj¹ równie¿ wiêksze mo¿liwoœci sprawowania nad nimi kontroli.
Uznaje siê zatem, ¿e odpowiedzialnoœæ za funkcjonowanie loterii dobroczynnych w wiêkszym stopniu spada na samych obywateli. W konsekwencji to przede wszystkim oni sami,
spo³ecznoœci lokalne, czy organizacje powinny mieæ równie¿ decyduj¹cy g³os o sposobie
funkcjonowania loterii dobroczynnych i rodzaju wspieranego dobra wspólnego. Przyjmuje
siê poza tym, ¿e loterie dobroczynne powinny mieæ mo¿liwoœæ samodzielnego okreœlania
celów i wskazywania grup beneficjantów, którym maj¹ s³u¿yæ. Beneficjanci loterii zwykle
dysponuj¹ równie¿ du¿¹ swobod¹ w dysponowaniu dotacjami pochodz¹cymi z loterii dobroczynnych. Zak³ada siê bowiem, ¿e to oni najlepiej wiedz¹, jak spo¿ytkowaæ te pieni¹dze, aby
osi¹gn¹æ cel, któremu s³u¿y loteria. Organizatorzy loterii dobroczynnych maj¹ równie¿
œwiadomoœæ, ¿e tym, czego brakuje najczêœciej (zw³aszcza organizacjom pozarz¹dowym),
s¹ œrodki niezbêdne do pokrycia kosztów operacyjnych. Dlatego zwykle nie narzucaj¹ beneficjantom szczegó³owych wymagañ co do wykorzystania otrzymywanych pieniêdzy.
Kolejn¹ w³aœciwoœci¹ loterii dobroczynnych, jaka wynika z ich autonomii w stosunku do
pañstwa, jest to, ¿e nosz¹ pewne cechy filantropii. Œrodki gromadzone dziêki nim pochodz¹
od prywatnych osób i s¹ przekazywane na cele spo³ecznie u¿yteczne, bez ingerencji pañstwa. Organizator loterii zazwyczaj tak¿e jest podmiotem prywatnym i ma swobodê w decydowaniu, kogo lub co wspieraæ. W tym zakresie loterie dobroczynne ró¿ni¹ siê na przyk³ad
od loterii pañstwowych, które zwykle równie¿ przeznaczaj¹ czêœæ przychodu na wspieranie
ró¿nych dzia³añ spo³ecznie u¿ytecznych (najczêœciej w obszarze sportu, edukacji czy kultury), ale to pañstwo decyduje zarówno o przeznaczeniu pieniêdzy, jak i wielkoœci œrodków,
które s¹ przekazywane na dzia³alnoœæ dobroczynn¹10.
Loterie dobroczynne potencjalnie mog¹ siê równie¿ przyczyniæ do podniesienia poziomu
aktywnoœci obywatelskiej (co jest widoczne zw³aszcza w wypadku loterii kodów pocztowych, których sukces jest wrêcz uwarunkowany aktywnoœci¹ osób mieszkaj¹cych na danym
terenie). Niezale¿nie od tego, czy beneficjantami loterii s¹ bezpoœrednio sami obywatele,
czy te¿ organizacje pozarz¹dowe, wielkoœæ œrodków, które za ich poœrednictwem bêdzie
mog³a byæ przeznaczona na realizacjê konkretnego dobra wspólnego, zale¿y od mobilizacji
spo³eczeñstwa wokó³ tego celu. St¹d te¿ wielkoœæ œrodków, które w ten sposób zostan¹ zgromadzone, zawsze bêdzie wypadkow¹ albo ogólnego poziomu aktywnoœci obywatelskiej,
albo zdolnoœci organizacji pozarz¹dowych do pobudzania ludzi do dzia³ania.
Podsumowuj¹c, loterie dobroczynne s¹ sposobem gromadzenia funduszy s³u¿¹cych realizacji dobra wspólnego, ³¹cz¹cym elementy gry losowej, filantropii i mechanizmów anga¿owania obywateli w ¿ycie publiczne.
10
B. Baarsma, M. Gerritsen, J. Leenheer, Dutch National Postcode Lottery. Better chances for charity lotteries. Study
on the regulation of european lottery markets, Dutch National Postcode Lottery, Amsterdam 2007, s. 6.
Analizy i Opinie, 108
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Instytut Spraw Publicznych
6
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
Przyk³ady funkcjonowania loterii dobroczynnych
w Europie
W
Europie tylko w niektórych krajach ca³oœciowo uregulowano funkcjonowanie
loterii dobroczynnych. Odpowiedni¹ legislacjê maj¹ Holandia, Wielka Brytania, Szwecja i Niemcy.
W Holandii funkcjonuje kilka rodzajów loterii dobroczynnych: Narodowa Loteria Kodów Pocztowych, Loteria BankGiro oraz Loteria Sponsor Bingo. W 2009 roku za ich poœrednictwem zgromadzono œrodki w wysokoœci ponad 362 milionów euro. Fundusze te
w wiêkszoœci zosta³y przekazane 165 organizacjom, które stale wspó³pracuj¹ z wymienionymi loteriami. Ponadto czêœæ pieniêdzy pochodz¹cych z Loterii Sponsor Bingo corocznie trafia w formie niewielkich grantów do ponad 3 tysiêcy lokalnych stowarzyszeñ i klubów11.
S¹dz¹c nawet po tych ogólnych liczbach, skala oddzia³ywania holenderskich loterii dobroczynnych jest znaczna.
Holenderskie loterie dobroczynne budowa³y swoj¹ pozycjê niezwykle szybko, czego
przyk³adem mo¿e byæ Narodowa Loteria Kodów Pocztowych, najwiêksza z nich. Zgodnie
z prawem holenderskim, loteriê dobroczynn¹ mo¿e uruchomiæ w zasadzie ka¿dy podmiot
(prywatny lub pozarz¹dowy). Podstawowym warunkiem jest uzyskanie licencji. Istotne znaczenie ma jednak zdolnoœæ do zainwestowania odpowiednio du¿ych œrodków ju¿ na
pocz¹tku dzia³alnoœci loterii, do czego zazwyczaj nie s¹ zdolne nawet konsorcja z³o¿one
z kilku organizacji pozarz¹dowych. St¹d za³o¿ycielami i operatorami holenderskich loterii
dobroczynnych s¹ podmioty prywatne. Tylko one by³y w stanie przeznaczyæ du¿e œrodki na
rozpoczêcie tej dzia³alnoœci, podj¹æ ryzyko d³u¿szego oczekiwania na zwrot inwestycji
i osi¹gniêcie poziomu przychodów, który pozwala na samofinansowanie loterii. Holenderska Narodowa Loteria Kodów Pocztowych rozpoczê³a swoj¹ dzia³alnoœæ w 1989 roku jako
inicjatywa prywatnej spó³ki Novamedia, powo³anej specjalnie w tym celu.
Zasady dzia³ania holenderskiej Narodowej Loterii Kodów Pocztowych s¹ proste. Losem
jest kod pocztowy, uzupe³niony o cyfry identyfikuj¹ce konkretny kupon. W Holandii na jeden kod przypada œrednio siedemnaœcie gospodarstw domowych. Jeœli konkretny kod zostanie wylosowany, to wygrana jest dzielona miêdzy wszystkich mieszkañców danego rejonu,
którzy wykupili losy. Jest to wiêc swoisty samonapêdzaj¹cy siê mechanizm, ludzie s¹ bowiem bardziej zmotywowani do kupowania losów, kiedy wiedz¹, ¿e graj¹ tak¿e ich s¹siedzi.
Namawiaj¹ siê wiêc wzajemnie do kupowania losów, co czêsto przynosi wartoœæ dodan¹
w formie mobilizacji lokalnej spo³ecznoœci. Czêsto decyduj¹ siê tak¿e na udzia³ w grze, ¿eby
zdobyæ œrodki na rozwi¹zanie okreœlonego lokalnego problemu. Jednoczeœnie nawet wtedy,
gdy dany los nie wygrywa, wsparcie i tak otrzymuje jedna z organizacji spo³ecznych, która
jest beneficjantem Narodowej Loterii Kodów Pocztowych.
Zgodnie z holenderskim prawem, co najmniej po³owa przychodów loterii dobroczynnych
musi byæ przeznaczana na realizacjê zadañ spo³ecznie u¿ytecznych. Cel ten osi¹ga siê w³aœnie
przez wspieranie organizacji pozarz¹dowych. W wypadku Narodowej Loterii Kodów Pocztowych o tym, które organizacje bêd¹ mog³y otrzymaæ dofinansowanie, decyduje operator loterii. Zainteresowane podmioty wnioskuj¹ o przyjêcie ich w poczet beneficjantów, przy czym
11
T. van Lier, Pozyskiwanie œrodków dla NGO za poœrednictwem loterii charytatywnych, op. cit.
Instytut Spraw Publicznych
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Analizy i Opinie, 108
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
7
statut holenderskiej Narodowej Loterii Kodów Pocztowych przewiduje pewne ograniczenia.
Po pierwsze, na wsparcie mog¹ liczyæ wy³¹cznie organizacje dzia³aj¹ce na rzecz rozwoju
i praw cz³owieka, œrodowiska naturalnego oraz spójnoœci spo³ecznej. Po drugie, holenderska
Narodowa Loteria Kodów Pocztowych stawia na d³ugofalowe wspieranie organizacji dobranych pod k¹tem ogólnych celów, którym ma s³u¿yæ. Po trzecie, priorytetem dla zarz¹du tej loterii jest pomoc organizacjom du¿ym i stabilnym, których dzia³alnoœæ ma zasiêg
ogólnokrajowy lub miêdzynarodowy. St¹d te¿ wœród g³ównych beneficjantów s¹ takie organizacje, jak Fundacja Clintonów, Amnesty International czy Lekarze Bez Granic. Trzeba przy
tym zaznaczyæ, ¿e organizacje otrzymuj¹ce wsparcie za poœrednictwem loterii same równie¿
maj¹ du¿¹ swobodê w dysponowaniu dotacjami, co oznacza, ¿e mog¹ prowadziæ na przyk³ad
regranting i wspieraæ inne podmioty. Realny zasiêg oddzia³ywania Narodowej Loterii Kodów
Pocztowych jest wiêc znacznie wiêkszy ni¿ tylko kilkadziesi¹t organizacji bezpoœrednio pozyskuj¹cych pieni¹dze z tego Ÿród³a. Nie mo¿na te¿ zapominaæ o spo³ecznoœciach s¹siedzkich,
które zawsze maj¹ szansê na wygran¹ i pozyskanie œrodków na w³asne potrzeby.
Ju¿ w pierwszych dwunastu miesi¹cach funkcjonowania holenderska Narodowa Loteria
Kodów Pocztowych mia³a ponad 80 tysiêcy subskrybentów, którym sprzedano losy o równowartoœci ponad 7 milionów euro. W kolejnych latach zyskiwa³a œrednio 200 tysiêcy nowych graczy rocznie. W 2009 roku skupia³a ju¿ blisko 2,5 miliona subskrybentów,
a przychód ze sprzeda¿y losów przekroczy³ 513 milionów euro12. Sukces ten by³ wypadkow¹ wielu czynników, spoœród których dwa wydaj¹ siê szczególnie istotne. Tak dynamiczny rozwój holenderskiej Narodowej Loterii Kodów Pocztowych nie by³by mo¿liwy bez
udzia³u mediów i bez zastosowania technologii internetowych, które znacznie uproœci³y jej
funkcjonowanie. Zarówno zwyciêzcy tej loterii, jak i organizacje bêd¹ce jej beneficjantami
s¹ czêstymi goœæmi programów telewizyjnych. Rozstrzygniêcie losowania ma charakter
happeningu, co uatrakcyjnia formu³ê loterii i zapewnia silne oddzia³ywanie marketingowe.
Losy mo¿na kupowaæ przez Internet lub telefonicznie, na zasadzie sta³ej subskrypcji. Gracz
sk³ada po prostu dyspozycjê na zakup okreœlonej liczby losów, a op³ata jest pobierana automatycznie z jego konta. Takie u³atwienia w dostêpie do loterii sprzyjaj¹ pozyskiwaniu
nowych subskrybentów i utrzymywaniu kontaktu ze sta³ymi graczami.
Holenderska Narodowa Loteria Kodów Pocztowych, tak jak inne loterie dobroczynne,
podlega standardowej kontroli ze strony pañstwa. Resortem odpowiedzialnym jest Ministerstwo Sprawiedliwoœci, które nadzór nad loteriami dobroczynnymi sprawuje przez komisjê
do spraw kontroli gier hazardowych. Licencje na prowadzenie loterii dobroczynnych s¹
przyznawane i odnawiane raz na piêæ lat.
Sukces holenderskiej Narodowej Loterii Kodów Pocztowych okaza³ siê tak du¿y, ¿e firma Novamedia, operator i w³aœciciel tego przedsiêwziêcia, zdo³a³a przenieœæ loteriê do
Szwecji i Wielkiej Brytanii, gdzie w latach 2005–2008 uruchomiono jej odpowiedniki. Jak
³atwo siê domyœliæ, schemat dzia³ania holenderskich, szwedzkich i brytyjskich loterii kodów
pocztowych jest podobny, ró¿nice dotycz¹ szczegó³owych rozwi¹zañ i skali dzia³ania.
W Szwecji na przyk³ad wielkoœæ œrodków, które musz¹ byæ przeznaczane przez loteriê
dobroczynn¹ na cele spo³ecznie u¿yteczne, nie jest jednoznacznie zdefiniowana. Prawo
wskazuje jedynie, ¿e musi to byæ „rozs¹dna” czêœæ, okreœlana w relacji do kosztów operacyj12
Ibidem.
Analizy i Opinie, 108
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Instytut Spraw Publicznych
8
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
nych i odsetka przychodów wykorzystywanego na nagrody (przepisy okreœlaj¹ go w przedziale miêdzy 35 a 50 procent przychodów loterii). Zasiêg dzia³ania szwedzkiej loterii
kodów pocztowych jest mniejszy od jej holenderskiego odpowiednika. W 2009 roku wsparcie w wysokoœci 45 milionów euro otrzyma³o 27 organizacji. To wyraŸnie mniej ni¿ w Holandii, ale wci¹¿ jest to znaczna pomoc dla szwedzkiego trzeciego sektora13.
Brytyjska formu³a loterii kodów pocztowych odbiega jeszcze bardziej od holenderskiego
pierwowzoru (g³ównie z powodu ró¿nic kulturowych i politycznych). Gdy uruchamiano j¹
w 2005 roku, obejmowa³a ona jedynie czêœæ rejonów po³udniowo-wschodniej Anglii. Jej
beneficjantami mog³y byæ równie¿ jedynie organizacje dzia³aj¹ce na tym terenie. Dopiero
póŸniej uruchomiono loteriê pocztow¹ w Szkocji, a w 2009 roku wersja angielska zosta³a
rozszerzona na resztê kraju. Zachowa³a ona jednak swój lokalny charakter.
Oryginalnym brytyjskim rozwi¹zaniem jest równie¿ mechanizm podzia³u œrodków na
cele dobroczynne. W przeciwieñstwie do holenderskiego orygina³u i szwedzkiej mutacji,
angielska loteria pocztowa przekazuje czêœæ przychodu organizacji Good Fund, która nastêpnie dokonuje redystrybucji œrodków przez granty przyznawane innym organizacjom pozarz¹dowym. Brytyjska loteria pocztowa jest ponadto rozgrywana z tygodniow¹, nie zaœ
miesiêczn¹ czêstotliwoœci¹. I chocia¿ przekazuje na cele dobroczynne zaledwie 20 procent
przychodów, to od momentu uruchomienia zasili³a brytyjski trzeci sektor kwot¹ siêgaj¹c¹
2,5 miliarda funtów szterlingów, które trafi³y g³ównie do ma³ych organizacji lokalnych14.
Poza wspomnianymi wy¿ej przyk³adami loterii kodów pocztowych we wszystkich wymienionych krajach równolegle funkcjonuj¹ tak¿e innego typu loterie o charakterze dobroczynnym. W Szwecji, podobnie jak w Holandii, dzia³a na przyk³ad specjalna loteria bingo,
przeznaczaj¹ca corocznie blisko 100 milionów euro dla 73 organizacji pozarz¹dowych.
W Zjednoczonym Królestwie loterie dobroczynne na ma³¹ skalê mog¹ byæ uruchamiane
przez same organizacje pozarz¹dowe (society lotteries) i samorz¹dy terytorialne (local
authority lotteries). Jeœli wartoœæ sprzeda¿y w pojedynczym losowaniu nie przekracza 20 tysiêcy funtów szterlingów, a wartoœæ ca³ej loterii w danym roku nie jest wy¿sza ni¿ 250 tysiêcy funtów szterlingów, to tego rodzaju loterie nie musz¹ byæ nawet rejestrowane.
Wydaje siê, ¿e Wielka Brytania zd¹¿y³a ju¿ wyprzedziæ Holandiê w zakresie innowacyjnych rozwi¹zañ dotycz¹cych loterii charytatywnych. Oprócz wspomnianych przedsiêwziêæ
na Wyspach Brytyjskich funkcjonuj¹ równie¿ mechanizmy ³¹cz¹ce dzia³alnoœæ loterii dobroczynnych i pañstwowych, czego najlepszym przyk³adem jest stowarzyszenie National
Lottery Good Causes, zrzeszaj¹ce czternaœcie instytucji publicznych i loterii (w³¹czaj¹c
w to najwiêksz¹ pañstwow¹ loteriê – The National Lottery). Stowarzyszenie to dysponuje
ogromnymi œrodkami, które przeznacza na realizacjê projektów kulturalnych (zwi¹zanych
ze wszystkimi dziedzinami sztuki), projektów edukacyjnych oraz projektów dotycz¹cych
ochrony œrodowiska i sportu. Blisko po³owê swojego bud¿etu przeznacza jednak na wspiera13
E. Struving, A. Wieslander, £¹czenie komercji z dobroczynnoœci¹. Pozyskiwanie funduszy przez szwedzkie loterie
non profit. Referat przygotowany na konferencjê „Hazard pro publico bono. Loterie jako Ÿród³o finansowania inicjatyw obywatelskich. Najlepsze praktyki miêdzynarodowe i perspektywy dla Polski”, Warszawa, 16 lutego
2010 roku.
14
J. Bucci, A. Hoogenboom, Ludowa Loteria Kodów Pocztowych: Œrodowisko regulacyjne loterii (charytatywnych)
w Zjednoczonym Królestwie. Referat przygotowany na konferencjê „Hazard pro publico bono. Loterie jako Ÿród³o
finansowania inicjatyw obywatelskich. Najlepsze praktyki miêdzynarodowe i perspektywy dla Polski”, Warszawa,
16 lutego 2010 roku.
Instytut Spraw Publicznych
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Analizy i Opinie, 108
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
9
nie brytyjskich organizacji pozarz¹dowych, zarówno lokalnych, jak i dzia³aj¹cych w skali
ca³ego kraju15.
W pañstwach Europy Œrodkowo-Wschodniej formu³a loterii dobroczynnych nie znalaz³a
uznania. Najczêœciej spotykany jest tradycyjny model, w którym jedna narodowa loteria
administrowana przez pañstwo przeznacza czêœæ swojego przychodu (zazwyczaj nie wiêcej
ni¿ 20 procent) na w¹sko zdefiniowane przez pañstwo cele spo³eczne, wœród których dominuje sport. Nie s¹ to wiêc loterie dobroczynne sensu stricto.
Wœród niewielu interesuj¹cych rozwi¹zañ wschodnioeuropejskich, które nawi¹zuj¹ do idei
loterii dobroczynnych, mo¿na wymieniæ ogólnokrajow¹ loteriê chorwack¹, w której po³owa
przychodu s³u¿y do finansowania rz¹dowych programów dedykowanych organizacjom pozarz¹dowym. Oko³o 15 procent tych œrodków jest przeznaczanych za poœrednictwem specjalnej rz¹dowej fundacji (Nacionalna zaklada za razvoj civilnoga društva) na realizacjê
projektów dotycz¹cych rozwoju spo³eczeñstwa obywatelskiego. Fundacja, której prawie ca³y
bud¿et zale¿y w³aœnie od tych 15 procent, wspiera miêdzy innymi dzia³ania maj¹ce na celu
propagowanie aktywnych postaw obywatelskich, zaanga¿owanie w ¿ycie publiczne czy rozwój wspó³pracy miêdzy organizacjami pozarz¹dowymi a sektorem prywatnym i publicznym.
Koñcz¹c ten krótki przegl¹d doœwiadczeñ miêdzynarodowych, warto jeszcze wspomnieæ,
¿e pod koniec 2009 roku S³owacja przyjê³a specjalne ustawodawstwo reguluj¹ce dzia³anie
loterii dobroczynnych. Brak jednak materia³ów, aby dok³adniej omówiæ s³owackie rozwi¹zania.
Loterie dobroczynne maj¹ potencja³, aby staæ siê wa¿nym Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich. Stowarzyszenie Loterii Charytatywnych w Unii Europejskiej (Association of Charity Lotteries in the European Union, ACLEU), które powsta³o w 2008 roku
z inicjatywy za³o¿ycieli holenderskich loterii dobroczynnych, szacuje, ¿e gdyby wszystkie
pañstwa Unii Europejskiej ustanowi³y okreœlon¹ formê loterii dobroczynnej, wówczas mo¿na by³oby uzyskaæ nawet 10 miliardów euro na wsparcie dzia³añ spo³ecznie u¿ytecznych16.
W wypadku Polski – bior¹c pod uwagê ogólne dane makroekonomiczne o bran¿y hazardowej – loterie dobroczynne równie¿ maj¹ dobre perspektywy. Z analiz wynika bowiem, ¿e loterie to ponad po³owa ca³ego polskiego rynku gier hazardowych, wartego blisko 400 milionów z³otych. Polacy s¹ zatem przyzwyczajeni do tej formu³y. Uwzglêdniaj¹c dodatkowo
du¿¹ populacjê kraju, wskazuje siê, ¿e w Polsce istnieje miejsce dla nowych form hazardu.
Mo¿na by wiêc chyba, korzystaj¹c z tych uwarunkowañ, zainwestowaæ w rozwój loterii dobroczynnych, które poza zyskiem i zabaw¹ mog³yby byæ spo³ecznie u¿yteczne.
Loterie dobroczynne w Polsce. Czy to mo¿liwe?
I
nstytut Spraw Publicznych przeanalizowa³ mo¿liwoœci prawnego uregulowania funkcjonowania loterii dobroczynnych w Polsce. Ju¿ pierwszy ogl¹d obecnej sytuacji
powala sformu³owaæ opiniê, ¿e Polska jest pod tym wzglêdem „loteryjn¹ pusty-
15
Zob.: http://www.lotterygoodcauses.org.uk [dostêp: 31 maja 2010 roku].
Association of Charity Lotteries in the European Union (ACLEU), Charity Lotteries: 10 billion euros for civil
society – http://acleu.eu/upload/67340_668_1205313312358-Press_Release_ACLEU_040308.pdf [dostêp: 31 maja
2010 roku].
16
Analizy i Opinie, 108
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Instytut Spraw Publicznych
10
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
ni¹”17. Nale¿a³oby jednak zastrzec, ¿e mekkê gier hazardowych – Las Vegas – wybudowano
w³aœnie na pustyni, co mog³oby stanowiæ inspiracjê dla protagonistów loterii dobroczynnych.
Rzeczywiœcie, polskie prawo, œciœlej zaœ ustawa o grach losowych i zak³adach wzajemnych, przewiduje tylko jedn¹ formê loterii dobroczynnej – loteriê fantow¹, która mo¿e byæ
organizowana w celu wspierania dzia³alnoœci spo³ecznie u¿ytecznej. Loteria fantowa, jak
³atwo siê domyœliæ, opiera siê wy³¹cznie na wygranych rzeczowych. Administratorami loterii fantowych mog¹ byæ osoby fizyczne, osoby prawne oraz podmioty niemaj¹ce osobowoœci
prawnej. Loteria mo¿e byæ organizowana zarówno na skalê ogólnopolsk¹, jak i lokaln¹, ma
jednak charakter dzia³ania jednorazowego. Zgodê na przeprowadzenie loterii ka¿dorazowo
wydaje miejscowy dyrektor izby celnej. Nie sposób oceniæ, jak czêsto s¹ organizowane loterie fantowe i jakiego rzêdu przychody uzyskuj¹ z nich ich operatorzy. Mo¿na jednak zaryzykowaæ tezê, ¿e nie jest to istotne Ÿród³o finansowania inicjatyw obywatelskich.
Poza zapisan¹ wprost w ustawie o grach losowych i zak³adach wzajemnych mo¿liwoœci¹
organizacji loterii fantowych polskie ustawodawstwo w zasadzie nie przewiduje ¿adnych innych form loterii dobroczynnych. Teoretycznie organizacje pozarz¹dowe mog³yby jednak
podj¹æ siê na przyk³ad organizacji loterii promocyjnych, które de facto by³yby loteriami dobroczynnymi. Taka loteria promocyjno-dobroczynna mog³aby towarzyszyæ dzia³alnoœci gospodarczej lub statutowej dzia³alnoœci odp³atnej (na przyk³ad sprzeda¿y publikacji czy
organizacji szkoleñ) prowadzonej przez organizacjê18.
Inn¹ mo¿liwoœci¹ jest uruchomienie loterii dobroczynnej w formule loterii audioteletekstowej. Choæ tego rodzaju loterie, zgodnie z prawem, mog¹ byæ tworzone wy³¹cznie
przez spó³ki z ograniczon¹ odpowiedzialnoœci¹ lub spó³ki akcyjne, mo¿na sobie wyobraziæ,
¿e fundacje czy stowarzyszenia by³yby udzia³owcami takich podmiotów. Ich statuty
mog³yby równie¿ przewidywaæ, ¿e nie dzia³aj¹ w celu osi¹gniêcia zysku, co umo¿liwia³oby
nawet uzyskanie statusu organizacji po¿ytku publicznego19.
By³yby to z pewnoœci¹ rozwi¹zania nietypowe, ale jedynie w ten sposób w obecnych
uwarunkowaniach prawnych mo¿na rozwa¿aæ uruchomienie pewnych wariantów loterii dobroczynnych. Wci¹¿ pozostawa³oby jednak kluczowe pytanie o ekonomiczn¹ efektywnoœæ
tego rodzaju przedsiêwziêæ. Loteria mo¿e byæ dobroczynna, jeœli jednak chce zachowaæ ten
charakter, musi byæ jednoczeœnie zdolna do finansowej samowystarczalnoœci. Tymczasem
przy tak du¿ej z³o¿onoœci obowi¹zuj¹cych przepisów prawdopodobnie nie znalaz³oby siê
zbyt wielu chêtnych do organizowania loterii dobroczynnych na szerok¹ skalê, czy to w formie loterii fantowych, czy te¿ promocyjnych lub audioteletekstowych. Trzeba równie¿ podkreœliæ, ¿e obecne regulacje nie pozwalaj¹ na prowadzenie loterii kodów pocztowych, która
wydaje siê najciekawsz¹ formu³¹ ³¹cz¹c¹ elementy filantropii, systemu grantowego i mechanizmu aktywizowania obywateli.
Trzeba zatem stwierdziæ, ¿e polskie prawo nie jest przystosowane do wprowadzenia formu³y loterii dobroczynnych, w zwi¹zku z tym nie maj¹ one szansy staæ siê wa¿nym Ÿród³em
17
P. Stec, Loterie charytatywne – polska praktyka. Referat przygotowany na konferencjê „Hazard pro publico bono.
Loterie jako Ÿród³o finansowania inicjatyw obywatelskich. Najlepsze praktyki miêdzynarodowe i perspektywy dla
Polski”, Warszawa, 16 lutego 2010 roku.
18
Ibidem.
19
Ibidem.
Instytut Spraw Publicznych
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Analizy i Opinie, 108
Loterie dobroczynne – czy mog¹ byæ Ÿród³em finansowania inicjatyw obywatelskich w Polsce?
11
finansowania inicjatyw obywatelskich. Co wiêcej, prawo jest nieprzyjazne nawet loteriom
fantowym, które mo¿na traktowaæ jako swego rodzaju u³omn¹ formê loterii dobroczynnej.
Loteria fantowa podlega bowiem opodatkowaniu, podczas gdy loterie promocyjne s¹ zwolnione z daniny. Ponadto niespójnoœæ polskiego prawa powoduje, ¿e loterie fantowe nale¿a³oby traktowaæ jako formê zbiórki publicznej, to zaœ poci¹ga za sob¹ kolejne komplikacje,
jeœliby rzeczywiœcie traktowaæ istniej¹ce przepisy literalnie. Organizacja loterii fantowych
na szerok¹ skalê wymaga³aby prawdopodobnie uzyskania odrêbnych zezwoleñ wynikaj¹cych z przepisów dotycz¹cych zbiórek publicznych.
Jeœli wiêc polscy decydenci chcieliby ustanowiæ dodatkowe Ÿród³o finansowania inicjatyw obywatelskich w formie loterii dobroczynnych i skorzystaæ przy tym z zachodnich wzorców, musieliby przyj¹æ zupe³nie inn¹ filozofiê regulacji rynku hazardowego. Stworzenie
mo¿liwoœci funkcjonowania loterii dobroczynnych na tak¹ skalê, jak w Holandii czy choæby
w Szwecji, wymaga³oby g³êbokiej nowelizacji obecnie obowi¹zuj¹cej ustawy o grach losowych. W atmosferze wydarzeñ zwi¹zanych z „afer¹ hazardow¹” i zmian w przepisach reguluj¹cych funkcjonowanie bran¿y hazardowej, które wprowadzono po wybuchu skandalu
w 2009 roku, w najbli¿szym czasie nie nale¿y siê spodziewaæ kolejnej nowelizacji.
Zmiany s¹ jednak mo¿liwe, a jeœliby mia³y siê dokonaæ, powinno siê rozwa¿yæ co najmniej dwa rozwi¹zania:
l
Niezbêdnym dzia³aniem wydaje siê usankcjonowanie loterii dobroczynnych jako odrêbnej formy gier hazardowych. Obecnie obowi¹zuj¹ce przepisy, jak ju¿ wspomniano, definiuj¹ jedynie pojêcie loterii fantowej, która mo¿e byæ uznana co najwy¿ej za odmianê loterii
dobroczynnej. Z kolei inne warianty gier hazardowych s¹ przystosowane do osi¹gania celów
komercyjnych. Nie mo¿na wiêc opieraæ siê na nich, przygotowuj¹c stabilny mechanizm finansowania inicjatyw obywatelskich. Konieczne by³oby zatem stworzenie zupe³nie nowej
instytucji.
l
Rozwa¿aj¹c mo¿liwoœæ wprowadzenia loterii dobroczynnych jako instrumentu
wspierania rozwoju spo³eczeñstwa obywatelskiego, trzeba zauwa¿yæ, ¿e najbardziej obiecuj¹c¹ formu³¹ wydaje siê loteria kodów pocztowych. Pozwala ona bowiem gromadziæ œrodki zarówno na potrzeby dzia³añ prowadzonych przez organizacje pozarz¹dowe, jak i na rzecz
mniej sformalizowanych inicjatyw spo³ecznych, opieraj¹cych siê na spo³ecznoœciach lokalnych i grupach s¹siedzkich. Jednoczeœnie model loterii kodów pocztowych jest elastyczny i sprawdzony w ró¿nych uwarunkowaniach prawnych, kulturowych i politycznych (doœwiadczenia Holandii, Szwecji, Anglii i Szkocji).
Nie mo¿na jednoczeœnie zapomnieæ o dwóch innych, wa¿nych aspektach. Pierwszy jest
zwi¹zany z koniecznoœci¹ poniesienia du¿ych kosztów ju¿ na pocz¹tku tworzenia loterii dobroczynnej i z wyd³u¿onym czasem, w którym to przedsiêwziêcie mog³oby osi¹gn¹æ samowystarczalnoœæ. St¹d te¿ nieodzownym warunkiem sukcesu jest bliska wspó³praca sektora
pozarz¹dowego z prywatnym. Niestety, w Polsce nie ma zbyt wielu przyk³adów du¿ych projektów, które by³by realizowane wspólnie przez sektor prywatny i pozarz¹dowy. Innym
istotnym czynnikiem jest koniecznoœæ wspó³pracy z mediami. W Polsce tymczasem, gdzie
z jednej strony media publiczne s¹ w ustawicznym kryzysie politycznym i finansowym,
a z drugiej strony media prywatne prowadz¹ w³asne fundacje korporacyjne, mog³oby zabrakn¹æ mo¿liwoœci lansowania idei loterii dobroczynnej.
Analizy i Opinie, 108
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:29
Instytut Spraw Publicznych
Grzegorz Makowski – doktor socjologii, starszy analityk i kierownik Programu Spo³eczeñstwa Obywatelskiego
w Instytucie Spraw Publicznych. Od 2003 roku zaanga¿owany w realizacjê Projektu KOMPAS, którego celem jest
podejmowanie dzia³añ na rzecz przyjaznego œrodowiska prawno-instytucjonalnego dla organizacji pozarz¹dowych.
Analizy i Opinie
nr 108, czerwiec 2010
„Analizy i Opinie” – seria kilkustronicowych analiz dotycz¹cych wa¿nych tematów dla Polski i Europy. W ten sposób
Instytut Spraw Publicznych chce aktywnie w³¹czyæ siê w debatê publiczn¹ – pokazywaæ istotne problemy, czêsto nieobecne
w polskiej i ogólnoeuropejskiej debacie, oraz proponowaæ konkretne rozwi¹zania. Tematyka poruszana w „Analizach
i Opiniach” obejmuje zagadnienia zwi¹zane m.in. z integracj¹ europejsk¹, polityk¹ spo³eczn¹, edukacj¹, administracj¹
publiczn¹, polityk¹ migracyjn¹ i polityk¹ wschodni¹.
Seria „Analizy i Opinie” publikowana jest przy wsparciu Trust for Civil
Society in Central and Eastern Europe.
Copyright by Fundacja Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2010.
Przedruk materia³ów Instytutu Spraw Publicznych w ca³oœci lub czêœci mo¿liwy jest wy³¹cznie za zgod¹ Instytutu.
Cytowanie oraz wykorzystanie danych empirycznych dozwolone jest z podaniem Ÿród³a.
Redaktor serii: dr Jacek Kucharczyk
Koordynator serii: Rafa³ Za³êski, e-mail: [email protected]
Adres: Instytut Spraw Publicznych
ul. Szpitalna 5 lok. 22, 00-031 Warszawa
tel. 22 556 42 60, fax 22 556 42 62
e-mail: [email protected], www.isp.org.pl
AiO_108_GMakowski
8 czerwca 2010 14:55:30