pobierz

spis treści
Wykaz skrótów
Wstęp
....................................................................
8
..................................................................................
9
Część I
KształtoWanIe sIę doKtryny, orzeCznICtWa I ustaWodaWstWa
W przedmIoCIe error facti
Rozdział I – Okres klasyczny (XII-XIII w.)
...........................
17
1. myśl Gracjana ...............................................................
2. Wkład piotra Lombarda ...............................................
3. dekretyści i pierwsi dekretaliści .....................................
4. św. tomasz z akwinu ....................................................
5. św. Bonawentura ...........................................................
6. ryszard z mediavilla .....................................................
7. dekretały Grzegorza IX i dekretalistyka klasyczna .......
8. uwagi końcowe .............................................................
17
20
22
30
34
36
38
41
Rozdział II – Okres poklasyczny
(od połowy XIV do końca XVI w.)
...................
43
1. antoni z asti .................................................................
2. raniero Giordani z pisy .................................................
3. alberyk z rosaty ...........................................................
4. św. antonin z Florencji .................................................
5. angelo z Chivasso .........................................................
6. Jan Chrzciciel trovamala ..............................................
7. Jan Cagnazzo ................................................................
8. sylwester mazzolini .......................................................
9. dominik soto ................................................................
10. Jan medina ....................................................................
11. Kanoniści schyłku XVI w. ..............................................
12. uwagi końcowe .............................................................
43
46
49
51
54
56
58
60
62
65
66
68
6
Błąd co do przymiotu osoby a ważność małżeństwa kanonicznego
Rozdział III – Wiek XVII
...................................................
70
1. tomasz sánchez ..........................................................
2. Bazyli ponce de León ..................................................
70
75
3. stanowisko innych autorów ........................................
3.1. opinie o braku mocy unieważniającej błędu
co do przymiotu osoby ........................................
3.2. opinie o mocy unieważniającej błędu
co do przymiotu osoby ........................................
4. uwagi końcowe ...........................................................
82
Rozdział IV – Wiek XVIII
...................................................
1. stanowisko odmawiające błędowi co do przymiotu osoby
mocy unieważniającej .................................................
2. stanowisko przyznające błędowi co do przymiotu osoby
moc unieważniającą ....................................................
3. doktryna św. alfonsa Liguoriego ................................
4. uwagi końcowe ...........................................................
82
91
103
106
107
111
119
124
Rozdział V – Ewolucja doktryny i orzecznictwa
w przedmiocie waloru prawnego error qualitatis
od połowy XIX w. do KPK z 1917 roku ...........
126
1. okres poprzedzający kodyfikację z 1917 roku ..............
2. KpK z 1917 roku .........................................................
3. recepcja kan. 1083 § 2, n. 1 KpK z 1917 roku ..............
3.1. W doktrynie .........................................................
3.2. W orzecznictwie ...................................................
4. uwagi końcowe ...........................................................
127
133
135
135
147
151
Rozdział VI – Od wyroku c. Canals (21.04.1970)
do kan. 1097 § 2 KPK z 1983 roku .................
153
1. Wyrok c. Canals ..........................................................
2. oddźwięk wyroku c. Canals w dalszym orzecznictwie
rotalnym .....................................................................
154
157
Spis treści
7
3. Kształtowanie się kan. 1097 § 2 KpK
w pracach papieskiej Komisji do rewizji KpK ............
4. uwagi końcowe ...........................................................
171
179
Część II
Kan. 1097 § 2 KpK – aspeKt suBstanCJaLny I doWodoWy
Rozdział I – Analiza kan. 1097 § 2 KPK
...............................
183
1. Błąd .............................................................................
2. przedmiot błędu ..........................................................
3. Brak skuteczności unieważniającej error causam dans ....
4. skuteczność unieważniająca błędu co do przymiotu
zamierzonego bezpośrednio i zasadniczo ....................
5. uwagi końcowe ...........................................................
183
189
197
206
214
Rozdział II – Źródło skuteczności unieważniającej błędu
co do przymiotu zamierzonego
bezpośrednio i zasadniczo
oraz mechanizm unieważniający .....................
217
1. stanowisko doktryny ...................................................
2. orzecznictwo ...............................................................
3. uwagi końcowe ...........................................................
218
250
260
Rozdział III – Dowodzenie błędu co do przymiotu
zamierzonego bezpośrednio i zasadniczo
.......
262
1. przedmiot i sposób dowodzenia ...................................
2. Ważniejsze problemy w rozstrzyganiu spraw
nullitatis matrimonii z kan. 1097 § 2 KpK
w orzecznictwie rotalnym .............................................
3. uwagi końcowe ...........................................................
262
274
301
zakończenie
.......................................................................
303
Bibliografia
........................................................................
311
wykaz skrótów
aas
art.
b.r.w.
c.
CIC
can.
cann.
cap.
cf
dec.
dig.
dist.
dub.
fol.
jw.
kan.
kann.
KpK
KKKW
lib.
n.
p.
por.
q.
rrd
sect.
srrd
tit.
tract.
zm.
zob.
– acta apostolicae sedis
– artykuł
– bez roku wydania
– coram
– Codex Iuris Canonici
– canon
– canones
– capitulum
– confer
– decisio
– digesta
– distinctio
– dubium
– foglio
– jak wyżej
– kanon
– kanony
– Kodeks prawa Kanonicznego
– Kodeks Kanonów Kościołów Wschodnich
– liber
– numer
– pagina
– porównaj
– questio
– rotae romanae decisiones
– sectio
– sacrae romanae rotae decisiones
– titulus
– tractatus
– zmarł
– zobacz
wstęp
W dziedzinie kanonicznego prawa małżeńskiego obszarem
centralnym pozostaje niewątpliwie zgoda małżeńska, która – jako akt woli, przez który mężczyzna i kobieta w nieodwołalnym
przymierzu wzajemnie się sobie oddają i przyjmują w celu ustanowienia małżeństwa (kan. 1057 § 2 KpK) – stanowi przyczynę
sprawczą tego związku (por. kan. 1057 § 1 KpK). zgoda małżeńska stwarza jednak małżeństwo jedynie wówczas, gdy rzeczywiście istnieje u obojga nupturientów i nie jest dotknięta wadami,
które – z samego prawa naturalnego, bądź z postanowienia ustawodawcy kościelnego – pozbawiają ją skuteczności prawnej,
a tym samym powodują nieważność małżeństwa.
Brak lub wady konsensu małżeńskiego stanowią m. in. błędy:
dotyczące faktu lub prawa (facti vel iuris), określone w kann. 10971099 obowiązującego KpK. do błędów dotyczących faktu należą:
błąd co do osoby (kan. 1097 § 1 KpK), błąd co do przymiotu osoby zamierzonego bezpośrednio i zasadniczo (kan. 1097 § 2 KpK)
oraz błąd co do przymiotu osoby, który może poważnie zakłócić
wspólnotę zycia małżeńskiego, spowodowany podstępem
(kan. 1098 KpK). natomiast kan. 1099 KpK poświęcony jest błędowi tzw. prawnemu, którego przedmiotem jest jedność, nierozerwalność lub godność sakramentalna małżeństwa.
Gdy chodzi o błąd tzw. faktyczny, o którym w kan. 1097
KpK, to jego przedmiotem jest sama osoba kontrahenta (error
personae – § 1 kanonu) albo przymiot osoby kontrahenta (error
qualitatis personae – § 2 kanonu). podczas gdy błąd co do osoby
(istotny) powoduje nieważność małżeństwa bez żadnych zastrzeżeń, to błąd co do przymiotu osoby (przypadłościowy), chociaż
byłby przyczyną zawarcia małżeństwa (error causam dans), nie
powoduje nieważności tego związku, chyba że przymiot ten został bezpośrednio i zasadniczo zamierzony (w tym drugim przypadku staje się błędem istotnym).
10
Błąd co do przymiotu osoby a ważność małżeństwa kanonicznego
nowej figury prawnej, wprowadzonej przez KpK z 1983 roku, jaką jest error qualitatis personae, nie sposób zrozumieć bez
szerszego odniesienia się do tradycji kanonistycznej. tę ostatnią
zaczęła kształtować najpierw doktryna okresu klasycznego,
oparta na teorii kontraktualistycznej, przyjmującej, że małżeństwo jest umową, w której wzgląd na osobę przybiera znaczenie
pierwszorzędne, dla każdego bowiem z kontrahentów druga strona nie odgrywa jedynie roli współuczestnika aktu uregulowania
wzajemnych interesów, lecz także „wchodzi” do umowy – w opcji
„prawnocielesnej” – jako jej przedmiot materialny (przedmiotem
formalnym jest samo ius in corpus). element osobowy małżeństwa okazywał się również znaczący, gdy uwzględniano charakter
sakramentalny tego związku oraz to, że małżonkowie są jednocześnie szafarzami i podmiotami sakramentu, a ich osoby stanowią jego materię dalszą1.
takie postrzeganie małżeństwa sprawiało, że w prawie kościelnym od początku przypisywano znaczenie błędowi w odniesieniu
do osoby kontrahenta, co wiązało się także z uznawaniem tradycyjnej zasady, obowiązującej również w KpK z 1983 roku, głoszącej moc zrywającą błędu dotyczącego istoty aktu (kan. 126)2.
Jakkolwiek błąd faktyczny, o którym mowa, może dotyczyć
zarówno tożsamości osoby, jak i jej przymiotów, to prawa kanonicznego nie interesowało, jeśli tak można powiedzieć, dokładne
lub błędne poznanie przymiotów osoby, choć mają one znaczenie, niekiedy nawet doniosłe, w porządku psychologicznym podejmowania decyzji; prawo kanoniczne interesowała wyłącznie
tożsamość osoby. pozostawało to zresztą spójne z podstawami filozoficznymi systemu kanonicznego, w szczególności z filozofią
tomistyczną, dla której nie jest czymś koniecznym, by intelekt
poznawał przymioty danego bytu w celu skłonienia ku niemu
woli. W odniesieniu do małżeństwa oznaczało to, że gdy intelekt
1
zob. L. Chiappetta, il matrimonio nella nuova legislazione canonica e concordataria, roma 1990, s. 57.
2
d. teti, La nullità del matrimonio per errore sulle qualità della persona. aspetti sostanziali e processuali, roma 2006, s. 43-44.
Wstęp
11
nie zna lub zna błędnie dany przymiot osoby współkontrahenta,
to nie wpływa to na ukierunkowanie woli, która jest zazwyczaj
zwrócona ku chceniu osoby poznanej w jej istotnej tożsamości.
Wiedza konieczna, wymagana do ważności aktu, w aspekcie
podmiotowym obejmuje więc, jak sądzono, tożsamość osoby,
niezależnie od jej przymiotów, nawet istotnych3.
Kwestia znaczenia prawnego błędu co do przymiotu osoby – obecna już w dekrecie Gracjana, rozstrząsana przez piotra
Lombarda, św. tomasza z akwinu (wprowadzającego pojęcie error redundans in errorem personae), dekretystów, dekretalistów,
tomasza sáncheza (wnoszącego niemały wkład w rozwój doktryny), św. alfonsa Liguoriego (autora m. in. słynnej, innowacyjnej, trzeciej reguły, przyznającej walor unieważniający błędowi co
do przymiotu zamierzonego bezpośrednio i zasadniczo), podejmowana przez doktrynę i orzecznictwo w XIX stuleciu – znalazła swoje rozwiązanie w KpK z 1917 roku, który w kan. 1083
sankcjonował nieważność małżeństwa w przypadku error personae (§ 1), natomiast w odniesieniu do error qualitatis skuteczność
unieważniającą uznawał jedynie wówczas, gdy błąd taki sprowadzał się do błędu co do osoby (error qualitatis redundans in errorem personae) albo dotyczył stanu niewolniczego sensu stricto
(§ 2, nn. 1-2). W ten sposób ustawodawca pozostawał wierny
dwom kierunkom tradycji panującej w doktrynie i w orzecznictwie, uznając z jednej strony, że błąd co do osoby powoduje nieważność zgody małżeńskiej, z drugiej zaś zachowując zasadę
o nieskuteczności błędu co do przymiotu osoby, nawet wówczas,
gdy jest on przyczyną zawarcia małżeństwa, z dwoma wszakże
wymienionymi wyjątkami, przy czym wyjątek dotyczący stanu
niewolniczego w rzeczywistości dawno przestał być aktualny.
problem braku skuteczności unieważniającej błędu co do przymiotu osoby w odniesieniu do przymiotów tzw. wspólnych (wielu
osobom), niemieszczącego się w granicach kan. 1083 § 2 KpK, nie
3
o. Fumagalli Carulli, inteletto e volontà nel consenso matrimoniale in diritto
canonico, milano 1974, s. 234.
12
Błąd co do przymiotu osoby a ważność małżeństwa kanonicznego
przestawał jednak intrygować interpretatorów tak restrykcyjnej
normy prawnej. Gdy coraz częściej zaczęły się pojawiać przypadki błędu co do przymiotu osoby naruszającego podstawowy sens
słuszności prawnej, a nie mieściły się one w ograniczonym zakresie kan. 1083 Kodeksu pio-Benedyktyńskiego (nie można ich było kwalifikować ani do błędu co do osoby, ani do błędu co
do stanu niewolniczego), cała uwaga doktryny i orzecznictwa
zwróciła się ku § 2, n. 1 wymienionego kanonu (error redundans).
zaczęto wówczas zakres ten poszerzać poprzez nową interpretację pojęcia osoby, rozumianej jako coś więcej niż tylko zwykła
tożsamość fizyczna (jako odpowiednik pojęcia osobowości).
znaczącym osiągnięciem judykatury rotalnej w przedmiocie
rozszerzającej interpretacji error redundans okazał się się wyrok
rotalny c. Canals z 21 kwietnia 1970 roku. tego rodzaju interpretacja niosła jednak ze sobą niebezpieczeństwo poważnego
nieładu w kanonicznej dyscyplinie błędu, w związku z czym bardziej właściwym wyjściem z impasu wydawało się dokonanie radykalnej zmiany kan. 1083 § 2 dawnego Kodeksu.
odpowiednia sposobność ku temu zaistniała, gdy w trakcie
posoborowych prac nad rewizją i kodyfikacją prawa kanonicznego, poprzedzonych wysiłkami doktryny i orzecznictwa, doszło
do sformułowania kan. 1097 § 2 (a także kan. 1098) KpK z 1983
roku, które to normy prawne nie ograniczyły się do rozszerzenia
przypadków błędu co do przymiotu osoby powodującego nieważność konsensu małżeńskiego, lecz wprowadziły nową systematykę
w materii błędu. odtąd błąd co do osoby pozostał w swoim ścisłym zakresie tożsamości fizycznej, przestała natomiast istnieć figura prawna error redundans (jest jedną z form błędu co do osoby) oraz błąd co do stanu niewolniczego (mieści się w obszarze
objętym regulacją kan. 1098 KpK, jako błąd spowodowany podstępem). rozwój tak doktryny, jak i orzecznictwa, a wreszcie pogłębiona refleksja konsultorów papieskiej Komisji do rewizji
KpK spowodowały powrót do trzeciej reguły alfonsjańskiej, kóra
znalazła swój wyraz w kan. 1097 § 2 KpK nowego Kodeksu.
Wstęp
13
W stosunku więc do błędu co do przymiotu osoby (error qualitatis personae) nadal znajduje zastosowanie tradycyjna reguła
o braku waloru prawnego tegoż błędu, traktowanego jako dysfunkcja poznania, która jednak nie wywołuje w woli kontrahenta
zmiany przedmiotu konsensu małżeńskiego. nieważność konsensu powoduje jedynie błąd co do (jakiegokolwiek) przymiotu osoby, który został bezpośrednio i zasadniczo zamierzony, i w ten
sposób wszedł w obszar przedmiotu konsensu (kan. 1097 § 2
KpK), a także błąd spowodowany podstępem co do przymiotu
osoby, który może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego (kan. 1098 KpK)4.
przedmiotem niniejszego studium jest problem wpływu błędu
co do przymiotu osoby na ważność małżeństwa kanonicznego.
W pierwszej części został zaprezentowany długi, obejmujący kilka etapów, proces historyczny – trwający od dekretu Gracjana do promulgowania i recepcji KpK z 1983 roku – kształtowania się doktryny, orzecznictwa i ustawodawstwa w tym względzie.
W przeważającej mierze oparto się tutaj na wynikach badań s.
zvolenskýego5. Część druga została poświęcona aspektom substancjalnemu i procesowemu kan. 1097 § 2 KpK z 1983 roku.
aspekt substancjalny obejmuje analizę poszczególnych elementów nowej figury prawnej określonej w wymienionym kanonie
oraz wskazanie źródła skuteczności unieważniającej błędu co
do przymiotu zamierzonego bezpośrednio i zasadniczo, a także
mechanizmu unieważniającego konsens małżeński. Gdy chodzi
natomiast o aspekt procesowy, to uwzględnia się tutaj przedmiot
i sposób dowodzenia oraz omawia się ważniejsze problemy
w rozpoznawaniu spraw o stwierdzenie nieważności małżeństwa
z kan. 1097 § 2 KpK występujące w orzecznictwie rotalnym.
4
zob. p. J. Viladrich, Konsens małżeński. Sposoby prawnej oceny i interpretacji
w kanonicznych procesach o stwierdzenie nieważności małżeństwa (kanony 1095-1107 Kodeksu Prawa Kanonicznego), tłumacz. z jęz. hiszpańskiego s.
świaczny, Warszawa 2002, s. 175-180.
5
s. zvolenský, „error qualitatis dans causam” e „error qualitatis directe et principaliter interntae”. studio storico della distinzione, roma 1998, s. 45-225.
14
Błąd co do przymiotu osoby a ważność małżeństwa kanonicznego
opracowanie ma zatem charakter studium historyczno-dogmatycznoprawego, w którym nawiązuje się zarówno do doktryny, jak i do orzecznictwa rotalnego.