nowoczesne techniki analityczne w badaniach

NOWOCZESNE TECHNIKI ANALITYCZNE
W BADANIACH OBIEKTÓW
DZIEDZICTWA KULTUROWEGO
W
spółczesna konserwacja dzieł sztuki jest nauką interdyscy- stosowanej od dawna radiografii, technik fotograficznych (w podplinarną. Chemia dostarcza informacji o właściwościach czerwieni, luminescencji wywołanej UV, w świetle sodowym)
i strukturze pigmentów, barwników i spoiw, wyjaśnia, na czym i mikrofotografii, należy również wymienić techniki spektroskopolegają procesy schnięcia i twardnienia warstw malarskich powe, techniki chromatograficzne, badania termograwimetryczne,
oraz jaki jest wpływ różnych związków chemicznych (w tym obrazowanie przy użyciu skaningowego mikroskopu elektronozanieczyszczeń powietrza) na obiekty zabytkowe. Biologia po- wego z analizą składu chemicznego (SEM/EDX), jak również
zwala poznać niszczące
techniki dyfrakcyjne
działanie różnorodnych
(dyfrakcja promieni rentmikroorganizmów na
genowskich, neutronów
cenne obiekty oraz podaczy elektronów).
je sposoby ich wykrywaNowy rozdział w bania i eliminowania. Geodaniach fizykochemiczlogia dostarcza wiedzy
nych ciał stałych otwona temat pochodzenia
rzyła możliwość zastomateriałów, z których
sowania promieniowawykonano dzieła sztuki,
nia synchrotronowego.
klimatologia pozwala na
W ośrodkach synchropoznanie wpływu wiltronowych otrzymywagotności i temperatury
ne jest promieniowaśrodowiska na zabytnie elektromagnetyczne
kową materię, a fizyka
w szerokim zakresie
dostarcza nowoczesnych
długości fali, co pozwanarzędzi diagnostyczla na ich wykorzystanie
nych i analitycznych.
w różnych technikach
Restauracja i konserspektroskopowych i dyUczestnicy konferencji „X-ray techniques in investigations of the objects of cultural hewacja dzieł sztuki ściśle
frakcyjnych. Duża intenritage. Around Rembrandt and his workshop” w czasie zwiedzania Collegium Maius
łączy się również z badasywność i mała średnica
niami naukowymi, którym zawdzięcza coraz bardziej precyzyjne synchrotronowej wiązki promieniowania elektromagnetycznego
i obiektywne wyniki. Są one często pomocne w datowaniu i syg- pozwalają na badanie mikroskopijnej wielkości próbek, skrócenie
nowaniu dzieł sztuki, rozpoznawaniu i określeniu czynników nisz- czasu pomiaru i uzyskanie bogatszych w szczegóły wyników,
czących, a niezbędne przy niełatwym wyborze materiałów i metod w porównaniu do analiz prowadzonych za pomocą promieniowania ze źródeł laboratoryjnych. Dzięki temu promieniowanie
konserwatorskich.
Podstawowe wymogi, jakie muszą spełniać używane w takich synchrotronowe jest coraz częściej wykorzystywane w badaniach
badaniach techniki analityczne, to ich nieniszczący, a czasem dzieł sztuki.
również nieinwazyjny charakter. Coraz częściej badania zabytków
W dostępnych dla polskich badaczy ośrodkach synchrotroprowadzone są w wyposażonych w nowoczesny sprzęt labora- nowych ESRF w Grenoble (Francja), HASYLAB w Hamburgu
toriach różnorodnych placówek naukowych, zajmujących się na (Niemcy) takie pomiary można wykonać również dla obiektów
co dzień badaniami materiałowymi. W dobrze wyposażonych z polskich muzeów.
laboratoriach wielkich muzeów, takich jak Luwr czy National
Zainteresowanie badaniami zabytkowych obiektów na WyGallery w Londynie, naukowe badania dzieł sztuki prowadzone dziale Chemii UJ ma długoletnią tradycje. Pracownicy Wydziału
są od dawna.
są zaangażowani w organizację interdyscyplinarnych konferencji
Wraz z rozwojem fizykochemicznych metod służących do na temat zastosowania nowoczesnych technik w tego typu badabadań materiałowych ich zastosowanie rozszerzało się poza ob- niach. W lipcu br. w ramach VIII Konferencji Chemii Analitycznej
szar typowych badań naukowych w fizyce, chemii czy naukach (http://www.chemia.uj.edu.pl/pkca2010/) podejmowana będzie
pokrewnych. Obecnie uważa się, że ponad sto różnych technik również tematyka zastosowania metod analitycznych w ochronie
badawczych wykorzystuje się w badaniach zabytków. Oprócz zabytków.
38
ALMA MATER nr 126–127
W dniach od 13 do 16 maja
się z zebranymi doświadczeniami
2010 roku Wydział Chemii UJ
i wynikami badań obrazów znajwspólnie z Muzeum Uniwersytetu
dującymi się w ich kolekcjach.
Jagiellońskiego, Instytutem KataOstatniego dnia obrad chemicy
lizy i Fizykochemii Powierzchni
i fizycy przedstawili możliwości
PAN i komisją Crystallography
badawcze swoich laboratoriów,
in Art. and Cultural Heritage
które mogą być z powodzeniem
Międzynarodowej Unii Krystazastosowane w badaniach konserlograficznej zorganizował trzecie
watorskich. Sesja dopołudniowa
już międzynarodowe spotkanie
dotyczyła badań z wykorzystaX-ray techniques in investigations
niem dyfraktometrii proszkoof the objects of cultural heritage.
wej, fluorescencji rentgenowskiej
Around Rembrandt and his worksi radiografii, a popołudniowa
hop. Wzięli w nim udział konserkoncentrowała się na badaniach
watorzy i historycy dzieł sztuki,
synchrotronowych. Konferencję
chemicy i fizycy z siedmiu krajów
zakończył wykład zatytułowany
Fragment wykładu dr Iny Reiche
Europy. Konferencję, która miała
Rare Silverpoint Drawings by
miejsce w zabytkowym Collegium
Rembrandt in the Focus of SRMaius, otworzyli dziekan Wydzia-XRF, który wygłosiła Ina Reiche
łu Chemii UJ prof. Grażyna Stochel
z Centre de Recherche et de Reoraz dyrektor Muzeum Uniwersystauration des Musées de France
tetu Jagiellońskiego prof. Stanisław
z Paryża.
Waltoś. Drugi dzień konferencji
Uczestnicy konferencji
poświęcony był badaniom obrazów
z ogromnym zainteresowaniem
Rembrandta i jego uczniów. Clauzwiedzili kolekcję Collegium
dia Laurenze-Landsberg z GemälMaius, pracownię konserwatordegalerie der Staatlichen Museen
ską uniwersyteckiego muzeum,
w Berlinie w trakcie wykładu Neujak również Laboratorium Analiz
tron–Activation–Autoradiography
i Nieniszczących Badań Obiekof Paintings by Rembrandt at the
tów Zabytkowych Muzeum
Berlin Picture Gallery mówiła
Narodowego w Krakowie. Mieli
o prowadzonych tam od trzydzie- Mikrodyfrakcyjne pomiary próbek pigmentów z gotyckiego obrazu też okazję zobaczyć Festiwal Nastu już lat naukowych badaniach w Zespole Strukturalnej Dyfraktometrii Proszkowej Wydziału Chemii UJ uki i uczestniczyć w zwiedzaniu
obrazów. Następnie konserwatorzy i historycy sztuki z Zamku innych placówek muzealnych w czasie Nocy Muzeów.
Królewskiego w Warszawie, Muzeum Czartoryskich w Krakowie,
Alicja Rafalska-Łasocha
Zamku Królewskiego na Wawelu oraz Collegium Maius podzielili
pracownik Zakładu Chemii Nieorganicznej Wydziału Chemii UJ
Szczegółowy program konferencji dostępny jest na stronie internetowej: http://www.heritagescience.pl/workshop
NOWY KIERUNEK STUDIÓW
NA WYDZIALE FILOZOFICZNYM
kwietnia 2010 roku została podpisana umowa pomiędzy Akademią Górniczo-Hutniczą
i Uniwersytetem Jagiellońskim o współpracy przy
prowadzeniu na Wydziale Filozoficznym UJ unikatowego kierunku studiów – kognitywistyka. Ze strony Akademii Górniczo-Hutniczej umowę podpisali
rektor prof. Antoni Tajduś oraz prof. Ryszard Tadeusiewicz, a ze strony Uniwersytetu Jagiellońskiego
rektor prof. Karol Musioł oraz dziekan Wydziału
Filozoficznego UJ prof. Maria Flis. Rekrutacja na
pierwszy rok studiów z kognitywistyki rozpocznie
się w lipcu bieżącego roku.
Z. Sulima
29
Od lewej: rektor AGH Antoni Tajduś, rektor UJ Karol Musioł, prof. Maria Flis
oraz prof. Ryszard Tadeusiewicz
ALMA MATER nr 126–127
39
ZASTOSOWANIE BADAŃ TOMOGRAFII
KOMPUTEROWEJ W MEDYCYNIE SĄDOWEJ
R
adiologia odgrywa ważną rolę w medycynie sądowej. Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego nawiązały
Można wręcz mówić o wydzieleniu się radiologii sądowej ścisłą współpracę, która okazała się niezwykle sprawna i owocna.
jako subdziedziny diagnostyki obrazowej. Może się to wydać W związku z tym przystąpiono do realizacji projektu mającego na
nieprawdopodobne, ale radiologia sądowa powstała bezpośrednio celu wykonywania badań TK przed przeprowadzeniem właściwej
po odkryciu promieniowania X i była
autopsji w wybranych przypadkach
jednym z najwcześniejszych zastososądowych. Projekt jest realizowany
wań odkrycia Roentgena.
i w jego rezultacie w ośrodku kraPierwsze badanie radiologiczne
kowskim, po raz pierwszy w Polsce,
dla potrzeb medyków sądowych wywykonuje się rutynowo wirtualną
konano już 7 lutego 1896 roku (dla
autopsję TK.
przypomnienia: pierwsza informacja
26 marca w Krakowie odbyo odkryciu ukazała się 5 stycznia
ło się, również po raz pierwszy
1896 r.).
w Polsce, sympozjum dotyczące
Pierwsze badanie tomografii komwirtualnej autopsji – Pośmiertne
puterowej (TK) dla potrzeb sądowych
diagnostyka obrazowa – badazostało wykonane w 1977 w celu
nia TK. Zostało zorganizowane
oceny postrzału głowy. Od tego czasu
przez katedry Medycyny Sądowej
radiologia sądowa zmieniła całkowicie
i Radiologii Collegium Medicum
swoje oblicze. W wielu ośrodkach na
Uniwersytetu Jagiellońskiego.
świecie zaczęto wykonywać badania
Przedstawiciele tych placówek zaTK zwłok ludzkich. Co więcej, w zaprezentowali własne doświadczenia
kładach medycyny sądowej zaczęły
i odpowiadali na liczne pytania. Ze
powstawać specjalne pracownie TK.
strony Katedry Radiologii: Andrzej
Urbanik, Robert Chrzan i zespół
Wprowadzono termin „wirtualna
Tomografia komputerowa głowy
techników radiologii. Po stronie Kaautopsja” (wirtopsja) na określenie tej
– pocisk w obrębie mózgowia
tedry Medycyny Sądowej: Krzyszprocedury.
Pierwsze w Polsce badanie radiologiczne dla potrzeb medy- tof Woźniak (pomysłodawca przedsięwzięcia), Artur Moskała
cyny sądowej wykonano w Krakowie w 1930 roku. A przy okazji i Małgorzata Kłys.
W sympozjum udział wzięli liczni przedstawiciele placówek
przeprowadzenia kompleksowego badania szczątków generała
Władysława Sikorskiego Zakład Diagnostyki Obrazowej Szpitala medycyny sądowej z całej Polski.
Uniwersyteckiego w Krakowie oraz Zakład Medycyny Sądowej
Małgorzata Tomera
NOWY WYNALAZEK NAUKOWCÓW Z UJ
Zespół naukowców z Wydziału Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ pod kierownictwem prof. Jerzego Dobruckiego we współpracy z prof.
Zbigniewem Darżynkiewiczem z New York Medical College opracował nowy znacznik fluorescencyjny do barwienia kolagenów i ich obserwacji w tkankach. – Za pomocą opracowanego barwnika będzie można badać żywe, wyizolowane, ale, w przeciwieństwie do wcześniej
stosowanych metod, nieutrwalone i nienaruszone tkanki – wyjaśnił prof. Jerzy Dobrucki.
Promocją wynalazku zajmuje się Centrum Innowacji Transferu Technologii i Rozwoju Uniwersytetu (CITTRU). – Autorzy wynalazku do zabarwienia kolagenu i elastyny używają roztworu sondy fluorescencyjnej, która przenika przez tkankę. Między kolagenem i elastyną a znacznikiem
nie wytwarza się trwałe chemiczne wiązanie, dzięki czemu – w razie potrzeby – znacznik można usunąć – wyjaśnia dr Dominik Czapliński,
który z ramienia CITTRU zajmuje się rozwojem komercyjnym wynalazków tworzonych na Uniwersytecie. – Żywe komórki wymagają specjalnego traktowania – metoda barwienia musi być dla nich delikatna, a używany związek nie może być toksyczny – dodał.
Właściwości nowego znacznika fluorescencyjnego zostały potwierdzone eksperymentalnie w barwieniu pojedynczych fibryli spolimeryzowanego kolagenu in vitro oraz w badaniach specyficznego wiązania do włókien kolagenowych w żywych tkankach (m.in. na powierzchni
mięśnia szkieletowego i w naczyniach krwionośnych). Przydatność znacznika do badania materiałów została także potwierdzona na przykładzie wizualizacji struktury biomateriału zawierającego kolagen, używanego w leczeniu ran oparzeniowych.
Wynaleziony znacznik fluorescencyjny został zgłoszony do Urzędu Patentowego RP. Praktyczne zastosowanie może znaleźć w nowoczesnej
diagnostyce medycznej oraz w przemyśle kosmetycznym.
Na Wydziale Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzone są kolejne badania nad rozwojem tej technologii.
CITTRU poszukuje natomiast podmiotów zainteresowanych uzyskaniem licencji na jej zastosowanie.
Pełną informację na ten temat można znaleźć na stronie internetowej CITTRU (www.cittru.uj.edu.pl/?q=pl/node/1186) oraz na stronie
Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (www.nauka.gov.pl/nauka/sukcesy-uczonych/).
AWoj
40
ALMA MATER nr 126–127