Nowy czeski kodeks karny

Nowy czeski kodeks karny
Wojciech Radecki
Nowy czeski kodeks karny
Streszczenie
Przedmiotem artykułu jest wskazanie na najbardziej charakterystyczne
cechy nowego kodeksu karnego Republiki Czeskiej, uchwalonego 8 stycznia
2009 r., który wchodzi w Ŝycie 1 stycznia 2010 r. RozwaŜania nad koncepcją, zakresem i wybranymi instytucjami nowego kodeksu zostały poprzedzone zwięzłym przedstawieniem poprzednich czeskich i czechosłowackich
aktów kodyfikacyjnych z zakresu prawa karnego materialnego. Uwaga autora koncentruje się na części ogólnej, kilka przykładów wybranych z części
szczególnej to materiał ilustracyjny.
I. Wprowadzenie
Dnia 8 stycznia 2009 r. został uchwalony nowy Kodeks karny Republiki
Czeskiej1, który po rocznej vacatio legis wejdzie w Ŝycie 1 stycznia 2010 r.
Kodeks liczy 421 paragrafów2 ujętych w trzy części: ogólną (§ 1–139),
szczególną (§ 140–418) oraz zawierającą przepisy przechodnie i końcowe
(§ 419–421). Zrozumiałe jest, Ŝe w ograniczonych ramach artykułu nie jestem w stanie omówić całego kodeksu, ograniczę się przeto do wybranych
zagadnień, które w mojej ocenie w miarę celnie charakteryzują przyjęte
przez ustawodawcę czeskiego regulacje. Zacznę od krótkiej prezentacji dotychczasowych aktów kodyfikacyjnych prawa karnego materialnego na ziemiach czeskich.
1
2
Zakon č. 40/2009 Sb., trestni zakonik. Czeskie akty prawne powołuje się w ten sposób, Ŝe po
literze „č” (skrót od čislo = numer) następuje pozycja, pod którą w urzędowym zbiorze aktów
normatywnych „Sbirka zakonů” akt został opublikowany, łamana przez rok publikacji i zakończona literami „Sb.” (skrótowcem zbioru). Wyjaśniam od razu, Ŝe w języku czeskim „zakon” to
„ustawa”, „zakonik” to „kodeks”, „ustava” to konstytucja., zaś „ustavni zakon” to „ustawa konstytucyjna”.
Czytelnikowi polskiemu naleŜy się wyjaśnienie, Ŝe podstawową jednostką podziału przepisów
w akcie prawnym jest paragraf (a nie artykuł; artykuły występują przede wszystkim w konstytucji i ustawach konstytucyjnych), który z kolei dzieli się na ustępy, te zaś na litery.
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
185
W. Radecki
II. Kodyfikacje prawa karnego materialnego na ziemiach czeskich
Z pierwszymi aktami kodyfikacyjnymi z zakresu prawa karnego materialnego na ziemiach czeskich spotykamy się w pod koniec XVIII wieku, kiedy
ziemie Korony Czeskiej wchodziły w skład monarchii Habsburgów. Historycy
czescy wskazują na Powszechny kodeks o przestępstwach i karach (Všeobecny zakonik o zločinech a trestech na ně) wydany przez Józefa II
w 1787 r. Kodeks, powstały pod wpływem idei oświeceniowych, wykluczył
orzekanie według uznania i na zasadzie analogii, przyniósł pełny wykaz deliktów kryminalnych i policyjnych (wykroczeń administracyjnych). Po raz
pierwszy w czeskim porządku prawnym doszło do pełnego wdroŜenia zasad
nullum crimen sine lege oraz nulla poena sine lege3.
Kolejnym był kodeks z dnia 3 października 1803 r. (Zakonik o zločinech
a těžkych pojicejnich přestupcich) obowiązujący w całej monarchii (z wyjątkiem Węgier). Ten kodeks wywarł wpływ na czeskie prawo karne, poniewaŜ
austriacka ustawa karna z 1852 r. była w istocie jego nowelizacją, a obowiązywała do końca lat czterdziestych XX stulecia4.
Inaczej przedstawiała się kwestia kodyfikacji na ziemiach słowackich,
które wchodziły w skład Węgier jako części dualistycznej (od 1867 r.) monarchii. Pierwszą węgierską kodyfikacją karną był dekret z 1878 r. o zbrodniach i występkach, znany od nazwiska swego twórcy jako Codex Csemegi,
uzupełniony po roku dekretem z 1879 r. o wykroczeniach5.
Powstała w 1918 r. pierwsza Republika Czechosłowacka recypowała
prawo austriackie, które nadal obowiązywało na ziemiach czeskich, oraz
prawo węgierskie, nadal obowiązujące na ziemiach słowackich. Zmiany
w międzywojniu nie były wielkie. NajwaŜniejszą była niewątpliwie ustawa
karna z dnia 19 marca 1923 r. o ochronie republiki. Podejmowano próby
usunięcia dualizmu w czechosłowackim porządku prawnym; w kwietniu
1921 r. został opublikowany projekt części ogólnej kodeksu karnego,
w 1924 r. projekt części szczególnej, a nowa wersja całego kodeksu
w 1936 r. JednakŜe reforma prawa karnego miała przeciwników wśród konserwatystów, którzy byli zadowoleni z recypowanego prawa oraz wskazywali
na konsekwencje finansowe reformy i inne pilniejsze potrzeby legislacyjne6.
Próby kodyfikacji nie powiodły się, a recypowane prawo austriackie i węgierskie obowiązywało jeszcze przez kilka lat po II wojnie światowej, uzupełnione wszakŜe ustawą z 1948 r. o ochronie ludowej demokratycznej republiki.
3
K. M a l y a kolektiv, Dějiny českeho a československeho prava do roku 1945, Praha 2005,
s. 198–199.
4
TamŜe, s. 199–200.
5
L. V o j a č e k, K. S c h e l l e, Pravni dějiny na uzemi Slovenska, Ostrava 2007, s. 197.
6
K. M a l y a kolektiv, Dějiny…, op. cit., s. 415–416.
186
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
Zasadnicza zmianę przyniósł rok 1950, kiedy zostały uchwalone cztery
ustawy karne: kodeks karny (trestni zakon č. 86/1950 Sb.), procedura karna
(trestni řad č. 87/1950 Sb.), kodeks karny administracyjny (trestni zakon
spravni č. 88/1950 Sb.) i procedura karno-administracyjna (trestni řad spravni č. 89/1950 Sb.). Kodyfikacja była obciąŜona wszystkimi wadami stalinizmu
i po latach była oceniana niezwykle krytycznie przede wszystkim ze względu
na zbyt szerokie formułowanie dyspozycji i nieuzasadnioną represyjność7.
Szczególnie raŜące było to, Ŝe na podstawie kodeksu karnego administracyjnego organy administracji mogły wymierzyć karę sięgającą dwóch lat
pozbawienia wolności i przepadek mienia. Nic tedy dziwnego, Ŝe po roku
1956 zaczęły się zmiany, m.in. kompetencje orzekania za wykroczenia powierzono sądom.
Fundamentalne zmiany nastąpiły w 1961 r. Najpierw w ustawie z dnia 18
kwietnia 1961 r. o miejscowych sądach ludowych8 pojawiła się nowa kategoria czynów karalnych zwanych przewinieniami (proviněni). Miejscowe sądy
ludowe (przy radach narodowych i zakładach pracy) rozpatrywały sprawy
o przewinienia i proste spory majątkowe, a takŜe o drobne przestępstwa
przekazane im przez prokuratora lub sąd. Ustawowa definicja przewinienia
zamieszczona w § 15 ustawy określała je jako zawinione działanie wskazane w § 16–21, naruszające socjalistyczny porządek prawny w takim stopniu,
Ŝe to zagraŜa lub narusza interesy społeczeństwa i uprawnione interesy
jednostki, jeŜeli ze względu na okoliczności, osobę sprawcy i następstwa
jego zachowanie nie sięga stopnia społecznego niebezpieczeństwa przestępstwa. Komentatorzy zwracali uwagę na to, Ŝe § 15 ma stanowić tamę
temu, aby sądy ludowe nie zajmowały się drobnymi naruszeniami socjalistycznego porządku prawnego ani drobnymi naruszeniami dyscypliny pracy,
czym powinny się zajmować organizacje społeczne, rady narodowe lub kierownictwa przedsiębiorstw9. W przepisach § 16–21 ustawy stypizowano
m.in. zamachy na własność socjalistyczną przy szkodzie do 500 ówczesnych koron, a przy nieumyślnym uszkodzeniu do 5000 koron (§ 16), wyrządzenie szkody nabywcom (§ 17), kradzieŜe na szkodę osoby prywatnej do
500 koron (§ 18), naruszenie zasad współŜycia socjalistycznego (§ 19), czyny godzące w rodzinę i młodzieŜ (§ 20), zagroŜenia w pracy, naruszenie
dyscypliny pracy przy szkodzie do 5000 koron (§ 21). Za przewinienia sądy
ludowe orzekały upomnienie, naganę publiczną, karę pienięŜną do 500 koron, środki poprawcze – potrącenie do 15% wynagrodzenia przez najwyŜej
3 miesiące, przeniesienie na inne stanowisko w pracy na czas do
6 miesięcy, przy czym ten ostatni środek orzekał tylko sąd ludowy w zakła7
J. N e z k u s i l, (w:) V. S o l n a ř (red.), Československe trestni pravo. Svazek I. Obecna čast,
Praha 1969, s. 20.
8
Zakon č. 38/1961 Sb., o mistnich ludovych soudech.
9
J. T o l a r, O. R o l e n c, Zakon o mistnich lidovych soudech. Komentař, Praha 1964, s. 96.
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
187
W. Radecki
dzie pracy. Ponadto sąd mógł orzec przepadek i zobowiązanie do naprawienia szkody. Ustawa o miejscowych sądach ludowych została uchylona
w 1969 r. ustawą o występkach.
Następnie, ustawą z dnia 26 czerwca 1961 r. o wykroczeniach10, stworzono zupełnie nowy system odpowiedzialności za wykroczenia. Jak wskazuje się w literaturze, ustawa ta w duchu ówczesnej doktryny „zwycięskiego
socjalizmu” kładła nacisk na aspekt wychowawczy orzecznictwa w sprawach
o wykroczenia, przewidując znacznie łagodniejsze niŜ dotychczas sankcje,
często o charakterze jedynie moralnym11. Za wykroczenia organy rad narodowych mogły wymierzać środki (opatřeni) nienazywane karami, takie jak
upomnienie, nagana publiczna, pokuta w wysokości do 500 ówczesnych
koron, przepadek rzeczy oraz zobowiązanie do naprawienia szkody. Po kilku
miesiącach, 29 listopada 1961 r., został uchwalony czechosłowacki kodeks
karny12, który, jak się okaŜe, będzie obowiązywał (z wieloma zmianami) nie
tylko do końca Federacji Czechosłowackiej, lecz takŜe w samodzielnych
państwach: w Republice Słowackiej do końca 2005 r.13, w Republice Czeskiej do końca 2009 r.
Kodeks karny z 1961 r. wszedł w Ŝycie 1 stycznia 1962 r. i od tego czasu
datuje się zdecydowane rozdzielenie odpowiedzialności za przestępstwa
(trestne činy) i odpowiedzialności za wykroczenia (přestupky). Pierwsza naleŜy do dziedziny prawa karnego, druga do prawa administracyjnego; tak teŜ
jest w obowiązującym prawie, zarówno czeskim, jak i słowackim, albowiem
jeszcze w okresie istnienia Federacji Czechosłowackiej w obu jej częściach
przyjęto niemal identyczne ustawy o wykroczeniach14.
Kategoria przestępstwa (trestny čin) w kodeksie z 1961 r. była kategorią
jednolitą, bez Ŝadnej wewnętrznej dyferencjacji. Wyłom wprowadziła ustawa
z dnia 18 grudnia 1969 r. o występkach15, tworząc jakąś kategorię pośrednią
między przestępstwami i wykroczeniami. Ustawa ta stypizowała kilkanaście
drobnych czynów karalnych, mających w większości odpowiedniki w kodek10
Zakon č. 60/1961 Sb., o ukolech narodnich vyborů při zajišt’ovani socialistickeho pořadku.
P. M a t e s a kolektiv, Zaklady spravniho prava trestniho, Praha 2002, s. 6.
12
Zakon č. 140/1961 Sb., trestni zakon.
13
Słowacki kodeks karny został uchwalony 20 maja 2005 r. i wszedł w Ŝycie 1 stycznia 2006 r.
W przedmiocie jego charakterystyki w piśmiennictwie polskim zob. W. R a d e c k i, Nowy
słowacki kodeks karny, Prokuratura i Prawo 2007, nr 1, s. 5–26.
14
Czechy – zakon č. 200/1990 Sb., o přestupcich, Słowacja – zakon č. 372/1990 Zb. o priestupkoch. Ustawy te, kilkadziesiąt razy zmieniane, nadal obowiązują w obu państwach.
15
Zakon č. 150/1969 Sb., o přečinech. Tłumaczenie czeskiego terminu „přečin” przez polski
„występek” nie było najszczęśliwsze, poniewaŜ w Polsce występki były i są przestępstwami.
W ówczesnej Czechosłowacji „přečiny” po części były odpowiednikami polskich „czynów karalnych przepołowionych”, pojęcia wprowadzonego w 1966 r., kiedy ze względu na niewielką
wartość przedmiotu czynu lub wysokość szkody czyny będące „wyjściowo” przestępstwami
przekazano jako wykroczenia do orzecznictwa karno-administracyjnego. RóŜnica polegała
na tym, Ŝe za czeskie „přečiny” orzekały sądy.
11
188
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
sie, jak np. kradzieŜ lub przywłaszczenie rzeczy o wartości nieprzekraczającej 1500 koron. Komentatorzy wskazywali, Ŝe jeśli tego czynu dopuszczał
się recydywista, to stopień społecznego niebezpieczeństwa na tyle wzrastał,
Ŝe czyn stawał się przestępstwem kodeksowym16, mimo Ŝe ustawa takiego
rozwiązania nie przewidywała wprost. Za występki orzekały sądy, wymierzając kary przewidziane w ustawie z 1969 r.; najsurowszą był rok pozbawienia
wolności. W kaŜdym razie tylko odpowiedzialność za przestępstwa
i występki była obejmowana mianem odpowiedzialności karnej17, odpowiedzialność za wykroczenia została zaliczona do odpowiedzialności administracyjnej.
Najistotniejsze zmiany demokratyzujące czechosłowackie prawo karne nastąpiły rychło po zwycięstwie „aksamitnej rewolucji”, najpierw ustawą z dnia
13 grudnia 1989 r.18, następnie ustawą z dnia 2 maja 1990 r.19. Ta ostatnia
zniosła karę śmierci, zastępując ją karą doŜywotniego pozbawienie wolności,
dokonała wielu innych zmian w przepisach kodeksowych oraz uchyliła ustawę
z 1969 r. o występkach. Niezwykle istotne dla kształtu czechosłowackiego
prawa karnego stało się przyjęcie przez Zgromadzenie Federalne 9 stycznia
1991 r. Karty Podstawowych Praw i Wolności, która po powstaniu samodzielnej Republiki Czeskiej stała się częścią jej konstytucyjnego ustroju20. Podstawowe znaczenie ma art. 39 Karty proklamujący fundamentalne zasady prawa
karnego: nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege, a dalej zakaz działania ustawy karnej wstecz (art. 40 ust. 6 Karty), zasady humanizmu (art. 7
ust. 7 Karty) oraz wykluczenie kary śmierci (art. 6 ust. 3 Karty)21.
Kodeks karny z 1961 r., obowiązujący w Republice Czeskiej po rozpadzie
Czechosłowacji, był jeszcze kilkakrotnie nowelizowany, aŜ wreszcie z dniem
1 stycznia 2010 r. zostanie zastąpiony nowym z dnia 8 stycznia 2009 r.
III. Struktura części ogólnej czeskiego kodeksu karnego
Część ogólna czeskiego kodeksu karnego dzieli się na osiem działów
(hlava) z kolejnym podziałem na rozdziały (dil) i oddziały (oddil) w strukturze
następującej:
16
M. H o r a k, O. R o l e n c, Zakon o přecinech. Komentař, Praha 1975, s. 21.
L. S c h u b e r t, Podmienky trestej zodpovednosti, (w:) M. Č i č (red.), Československe trestne pravo, Bratislava 1983, s. 68.
18
Zakon č. 159/1989 Sb., kterym se měni a doplňuje trestni zakon, zakon o přečinech a trestni
řad.
19
Zakon č. 175/1990 Sb., kterym se měni a doplňuje trestni zakon.
20
Usneseni předsednictva Česke narodni rady ze dne 16. prosince 1992 o vyhlašeni Listiny
zakladnich prav a svobod jako současti ustavniho pořadku Česke republiky – ustavni zakon
č. 2/1993 Sb.
21
J. C h m e l i k a kolektiv, Trestni pravo hmotne, Praha 2007, s. 16–18.
17
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
189
W. Radecki
• Dział I. Obowiązywanie ustaw karnych;
– Rozdział 1. Zakaz działania prawa wstecz (§ 1);
– Rozdział 2. Obowiązywanie ustawy w czasie (§ 2–3);
– Rozdział 3. Obowiązywanie ustawy w miejscu (§ 4–11);
• Dział II. Odpowiedzialność karna;
– Rozdział 1. Podstawy odpowiedzialności karnej (§ 12–14);
– Rozdział 2. Zawinienie (§ 15–19);
– Rozdział 3. Przygotowanie i usiłowanie (§ 20–21);
– Rozdział 4. Sprawca, współsprawca i uczestnik przestępstwa (§ 22–27);
• Dział III. Okoliczności wyłączające bezprawność (§ 28–32);
• Dział IV. Zanik odpowiedzialności;
– Rozdział 1. Czynny Ŝal (§ 33);
– Rozdział 2. Przedawnienie (§ 34–35);
• Dział V. Sankcje karne;
– Rozdział 1. Rodzaje sankcji karnych i ogólne zasady ich wymiaru
(§ 36–38);
– Rozdział 2. Kary;
- Oddział 1. Ogólne zasady wymiaru kary (§ 39–45);
- Oddział 2. Odstąpienie od wymierzenia kary (§ 46–48);
- Oddział 3. Dozór (§ 49–51);
- Oddział 4. Rodzaje kar i kara wyjątkowa (§ 52–54);
- Oddział 5. Wymierzanie i wykonywania poszczególnych kar
(§ 55–80);
- Oddział 6. Warunkowe skazanie na karę pozbawienia wolności
(§ 81–87);
- Oddział 7. Warunkowe odstąpienie od wykonania kary pozbawienia
wolności i warunkowe odstąpienie od wykonania pozostałości kary
zakazu prowadzenia działalności, zakazu pobytu lub zakazu wstępu na sportowe, kulturalne i inne imprezy społeczne (§ 88–91);
- Oddział 8. Zaliczenie zatrzymania i aresztu (§ 92–93);
- Oddział 9. Przedawnienie wykonania kary (§ 94–95);
– Rozdział 3. Środki zabezpieczające;
- Oddział 1. Ogólne zasady stosowania środków zabezpieczających
(§ 96–97);
- Oddział 2. Środki zabezpieczające i ich stosowanie (§ 98–104);
• Dział VI. Zatarcie skazania (§ 105–106);
• Dział VII. Szczególne postanowienia dotyczące niektórych sprawców
(§ 107–109);
• Dział VIII. Postanowienia interpretacyjne (§ 110–139).
190
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
1. Definicja przestępstwa i kategoryzacja przestępstw
Kodeks w § 13 ust. 1 przyjmuje formalną definicję przestępstwa (trestny
čin), stanowiąc, Ŝe jest nim czyn bezprawny, który ustawa karna uznaje za
przestępny i który wykazuje znamiona wskazane w ustawie karnej. Jeśli
wziąć pod uwagę definicję ustawy karnej (trestni zakon) zamieszczoną
w § 110 kodeksu, według którego przez ustawę karną rozumie się ten kodeks, oraz – mając na uwadze charakter sprawy – takŜe ustawę o sądownictwie w sprawach młodzieŜy22, która wszakŜe z natury rzeczy znamion przestępstw nie zawiera, łatwo zauwaŜyć, Ŝe ustawodawca czeski, idąc zresztą
śladem wytyczonym juŜ kodeksem z 1961 r., przyjął załoŜenie kodyfikacji
całościowej, polegającej na tym, Ŝe przestępstwem jest to, co kodeks karny
za przestępstwo uznaje. Innymi słowy, instytucja „pozakodeksowego prawa
karnego” nie istnieje, kodeks karny jest jedynym aktem prawnym, w którym
mogą być zamieszczone znamiona przestępstw. Dodatkowe wyjaśnienia
dotyczące samego przestępstwa znajdują się w regulacjach definicyjnych. I
tak § 111 stanowi, Ŝe przez przestępstwo rozumie się tylko czyn karany
przez sąd (soudně trestny), jeŜeli z poszczególnego przepisu ustawy karnej
nic innego nie wynika, a takŜe przygotowanie do przestępstwa, usiłowanie
przestępstwa, organizowanie, podŜeganie i pomocnictwo. Kolejny § 112
precyzuje, Ŝe przez działanie (jednani) rozumie się takŜe zaniechanie (opomenuti) takiego działania, do którego był sprawca zobowiązany według innego przepisu prawnego, decyzji administracyjnej lub umowy, w następstwie
dobrowolnego przejęcia obowiązku działania albo jeŜeli taki szczególny
obowiązek wynika z jego poprzedniego czynu stwarzającego niebezpieczeństwo bądź teŜ jeŜeli z innego powodu stosownie do okoliczności i swoich warunków osobistych był zobowiązany działać.
Formalna definicja przestępstwa zamieszczona w § 13 ust. 1 nie oznacza, Ŝe ustawodawca czeski nie uwzględnia elementów materialnych. Niezwykle znamienny jest z tego punktu widzenia § 12 ust. 2, który stanowi, Ŝe
odpowiedzialność karną sprawcy i karnoprawne następstwa z nią związane
moŜna realizować tylko w przypadkach społecznie szkodliwych, w których
nie wystarczy pociągnięcie do odpowiedzialności według innego aktu prawnego. Jest to skrajny wyraz zasady subsydiarności represji karnej, która nie
moŜe być realizowana, jeŜeli wystarczą inne formy odpowiedzialności.
W istocie przeto ustawodawca czeski stanął na gruncie materialnym, opartym na koncepcji społecznej szkodliwości, mimo czysto formalnej samej
definicji przestępstwa.
Odchodząc od załoŜenia przyjętego w 1961 r., nowy kodeks wprowadza
w § 14 rozróŜnienie między występkami (přečiny) i zbrodniami (zločiny).
22
Zakon č. 218/2003 Sb., o odpovědnosti mladeže za protipravni činy a o soudnictvi ve věcech
mladeže a o změně některych zakonů (zakon o soudnictvi ve věcech mladeže).
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
191
W. Radecki
Występkami są wszystkie przestępstwa nieumyślne oraz te przestępstwa
umyślne, za które ustawa karna ustanawia karę pozbawienia wolności
z górną granicą do 5 lat. Zbrodniami są wszystkie przestępstwa, które nie są
występkami; wśród zbrodni ustawodawca wyróŜnia zbrodnie szczególnie
powaŜne (zvlašt’ zavažne zločiny) – te umyślne przestępstwa, za które
ustawa ustanawia górną granicę kary pozbawienia wolności co najmniej
10 lat. ZauwaŜmy od razu, Ŝe w części szczególnej kodeksu nie ma takich
przestępstw, które nie byłyby zagroŜone karą pozbawienia wolności, co
wszakŜe nie oznacza, Ŝe zawsze musi być taka kara wymierzona, gdyŜ
przepisy dotyczące wymiaru kary dają sądom daleko idącą swobodę.
2. Wina
Kodeks w § 13 ust. 2 przyjmuje zasadę, Ŝe do odpowiedzialności za
przestępstwo konieczna jest umyślność, jeŜeli ustawa nie stanowi wprost, Ŝe
wystarczy wina z niedbalstwa.
Formy winy zostały zdefiniowane w § 15 i 16, przy czym wina umyślna
zakłada zamiar (umysl), wina nieumyślna została nazwana niedbalstwem
(nedbalost). Według § 15 ust. 1 przestępstwo jest popełnione umyślnie, jeŜeli sprawca:
– chciał w sposób określony w ustawie karnej naruszyć lub zagrozić interesowi chronionemu taką ustawą, albo
– wiedział, Ŝe swoim zachowaniem moŜe takie naruszenie lub zagroŜenie
spowodować, i na wypadek, Ŝe je spowoduje, zgadzał się.
Kolejny ust. 2 w § 15 precyzuje, Ŝe przez zgodę rozumie się takŜe pogodzenie się sprawcy z tym, Ŝe w sposób wskazany w ustawie karnej moŜe
naruszyć lub zagrozić interesowi chronionemu taką ustawą.
Według § 16 ust. 1 przestępstwo jest popełnione z niedbalstwa, jeŜeli
sprawca:
– wiedział, Ŝe moŜe w sposób wskazany w ustawie karnej naruszyć lub
zagrozić interesowi chronionemu taka ustawą, ale bez odpowiednich powodów przypuszczał, Ŝe takiego naruszenia lub zagroŜenia nie spowoduje, albo
– nie wiedział, Ŝe swoim zachowaniem moŜe spowodować takie naruszenie
lub zagroŜenie, aczkolwiek o tym ze względu na okoliczności i swoje stosunki osobiste powinien był i mógł wiedzieć.
§ 16 ust. 2 wprowadza pojęcie raŜącego niedbalstwa (hruba nedbalost)
polegającego na tym, Ŝe podejście sprawcy do wymagania niezbędnej przezorności świadczy o jawnej bezwzględności sprawcy wobec interesów chronionych ustawą karną. Kodyfikator czeski zajął stanowisko tradycyjne, rozróŜniające zamiar bezpośredni i ewentualny, lekkomyślność i niedbalstwo,
istotną nowością jest wprowadzenie kategorii raŜącego niedbalstwa.
192
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
3. Formy stadialne
Wśród form stadialnych kodeks wyróŜnia przygotowanie (připrava) i usiłowanie (pokus). Karalność przygotowania została w § 20 ograniczona do
szczególnie powaŜnych zbrodni, ale nie wszystkich, gdyŜ tylko wtedy, gdy
kodeks stanowi wprost, Ŝe przygotowanie jest karalne. Karę za przygotowanie wymierza się w granicach sankcji przewidzianej za dokonanie. Usiłowanie jest według § 21 karalne zawsze tak, jak dokonanie.
4. Formy zjawiskowe
Kodeks wskazuje na następujące formy zjawiskowe:
– sprawca (pachatel),
– współsprawca (spolupachatel),
– uczestnik (učastnik), którym moŜe być:
• organizator (organizator),
• podŜegacz (navodce),
• pomocnik (pomocnik).
Sprawcą jest nie tylko ten, kto swoim zachowaniem wypełnił znamiona
przestępstwa lub jego usiłowania bądź przygotowania, jeŜeli przygotowanie
jest karalne (§ 22 ust. 1), lecz takŜe – według § 22 ust. 2 – ten, kto do wykonania czynu wykorzystał:
– inną osobę, która nie jest odpowiedzialna karnie ze względu na brak odpowiedniego wieku (zgodnie z § 25 nie jest odpowiedzialna karnie osoba,
która w czasie popełnienia czynu nie ukończyła 14 lat), niepoczytalność,
błąd albo dlatego, Ŝe działała w obronie koniecznej, w stanie wyŜszej konieczności lub w innych okolicznościach wyłączających bezprawność, albo teŜ sama nie popełniła czynu bądź działała bez winy,
– taką osobę, która nie działała w szczególnym zamiarze bądź z pobudki
wymaganej przez kodeks; w tych wypadkach nie jest wykluczona odpowiedzialność karna takiej osoby za inne przestępstwo, które sama popełniła.
Z łatwością odnajdujemy w tej ostatniej regulacji konstrukcję sprawstwa
pośredniego.
5. Okoliczności wyłączające bezprawność
Kodeks zna cztery okoliczności wyłączające bezprawność:
1. Stan wyŜszej konieczności (krajni nouze) w § 28; warto zwrócić uwagę na
ust. 2, według którego nie ma stanu wyŜszej konieczności, jeŜeli niebezpieczeństwu bezpośrednio groŜącemu interesowi chronionemu ustawą
karną moŜna było w danych okolicznościach zapobiec w inny sposób, albo jeŜeli spowodowane następstwo jest jawnie tak samo waŜne lub jeszcze powaŜniejsze niŜ to, któremu zapobieŜono, bądź teŜ ten, komu niebezpieczeństwo groziło, był zobowiązany je znosić.
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
193
W. Radecki
2. Obronę konieczną (nutna obrana) w § 29; według ust. 2 nie ma obrony
koniecznej, jeŜeli była ona całkiem jawnie nieproporcjonalna do bezpośrednio groŜącego lub trwającego zamachu na interes chroniony ustawą
karną.
3. Zgodę pokrzywdzonego (svoleni poškozeneho) w § 30. Według ust. 1 nie
popełnia przestępstwa, kto działa na podstawie zgody osoby, godząc
w takie jej interesy, o których ta osoba moŜe bez ograniczeń decydować.
W ust. 2 znajduje się regulacja, Ŝe taka zgoda musi być udzielona przed
lub jednocześnie z działaniem, które byłoby w innym wypadku karalne,
musi być dobrowolna, określona, waŜna i zrozumiała; jeŜeli taka zgoda
została udzielona po popełnieniu czynu, sprawca jest bezkarny, jeŜeli
mógł zasadnie zakładać, Ŝe pokrzywdzony i tak byłby jej udzielił za
względu na okoliczności i warunki osobiste. W ust. 3 ustawodawca wskazuje, Ŝe z wyjątkiem przypadków zgody na ingerencje lekarskie, które
w czasie czynu odpowiadają porządkowi prawnemu i stanowi lekarskiej
wiedzy i praktyki, nie wolno za zgodę pokrzywdzonego wyłączającą bezprawność uznawać zgody na wyrządzenie szkody na zdrowiu lub uśmiercenie.
4. Dopuszczalne ryzyko (připustne riziko) (§ 31). Według tego przepisu nie
popełnia przestępstwa, kto zgodnie z osiągniętym stanem wiedzy i informacjami, którymi dysponował w czasie podejmowania decyzji o dalszym
postępowaniu, wykonuje w ramach swego zatrudnienia, zawodu, stanowiska lub funkcji działanie społecznie korzystne, które zagraŜa lub narusza interes chroniony ustawą karną, jeŜeli społecznie korzystnego rezultatu nie moŜna osiągnąć w inny sposób. Nie jest dopuszczalnym ryzykiem, jeŜeli takie działanie zagraŜa Ŝyciu lub zdrowiu człowieka, nawet
jeśli uzyskano na to zgodę stosownie do innego przepisu prawnego, albo
jeŜeli rezultat, do którego się zmierza, całkiem jawnie nie odpowiada mierze ryzyka, bądź teŜ prowadzenie takiego działania jest jawnie sprzeczne
z wymaganiami innych przepisów prawnych, interesem publicznym, zasadami ludzkości lub sprzeciwia się dobrym obyczajom.
6. Zanik odpowiedzialności karnej
Kodeks przewiduje dwie takie podstawy: czynny Ŝal (učinna litost)
i przedawnienie (promlčeni).
Interesująco została uregulowana instytucja czynnego Ŝalu (§ 33). OtóŜ,
w odniesieniu do kilkudziesięciu powaŜnych przestępstw, jak m.in. nieudzielenia pomocy, wzięcia zakładnika, zagroŜenia powszechnego, uszkodzenia
i zagroŜenia środowiska, ataku terrorystycznego, szpiegostwa i wielu innych
ustawodawca postanawia, Ŝe odpowiedzialność karna zanika, jeŜeli sprawca
dobrowolnie:
– szkodliwemu następstwu czynu zapobiegł lub go naprawił, albo
194
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
– zawiadomił o popełnieniu przestępstwa w czasie, kiedy szkodliwemu następstwu przestępstwa moŜna było jeszcze zapobiec; takie zawiadomienie naleŜy skierować do prokuratora albo organu policji, Ŝołnierz moŜe
zawiadomić przełoŜonego.
Jest to rozwiązanie bardzo daleko idące na korzyść sprawcy, będące wyrazem pragmatyzmu – ustawodawca gwarantuje bezkarność przestępstwa
dokonanego nawet wtedy, gdy sprawca jedynie zawiadomił o nim w takim
czasie, kiedy szkodliwemu następstwu moŜna było jeszcze zapobiec.
7. Sankcje karne
Wśród sankcji karny kodeks wymienia kary (tresty) oraz środki zabezpieczające (ochranna opatřeni). Wybór rodzaju i wysokości kary ustawodawca
uregulował w § 39 i 40, decydując się na wskazanie okoliczności łagodzących (polehčujici okolnosti) w § 41 (jest ich 15, wśród nich m.in. popełnienie
czynu po raz pierwszy i pod wpływem okoliczności niezaleŜnych od sprawcy,
popełnienie czynu pod wpływem trudnych stosunków osobistych lub rodzinnych, do których sprawca sam nie doprowadził, przyczynienie się do odwrócenia szkodliwych następstw lub dobrowolne naprawienie szkody) i obciąŜających (přitěžujici okolnosti) w § 42 (jest ich 16, wśród nich m.in. premedytacja, naruszenie szczególnego obowiązku, popełnienie przestępstwa na
szkodę dziecka, osoby bliskiej, kobiety w ciąŜy, osoby chorej lub podeszłego
wieku, uprzednia karalność).
W § 52 ust. 1 kodeks wylicza 12 rodzajów kar:
– pozbawienie wolności (odněti swobody); według § 55 górna granica takiej
kary wynosi 20 lat, jeŜeli nie wchodzi w rachubę nadzwyczajne zaostrzenie kary ani kara wyjątkowa,
– areszt domowy (domaci vězeni); według § 60 taka kara moŜe być wymierzona tylko za występek, a jej górna granica wynosi 2 lata,
– prace społecznie uŜyteczne (obecně prospěšne prace); według § 62 taka
kara moŜe być wymierzona tylko za występek w rozmiarze od 50 do
300 godzin bezpłatnej pracy polegającej na utrzymywaniu terenów publicznych, sprzątaniu i utrzymywaniu publicznych budów i komunikacji albo na wykonywaniu innych działań na rzecz gmin bądź innych państwowych lub gminnych instytucji poŜytku publicznego, które zajmują się
kształceniem i nauką, kulturą, szkolnictwem, ochroną zdrowia, ochroną
przeciwpoŜarową, ochroną środowiska, wspomaganiem i ochroną młodzieŜy, ochroną zwierząt, działaniami humanitarnymi, socjalnymi, charytatywnymi, religijnymi, sportowymi i z zakresu kultury fizycznej,
– przepadek mienia (propadnuti majetku); według § 66 taka karę moŜna
orzec w razie skazania za szczególnie powaŜną zbrodnię, jeŜeli sprawca
uzyskał lub dąŜył do uzyskania korzyści, a w innych wypadkach, jeŜeli
ustawa tak stanowi,
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
195
W. Radecki
– grzywna (peněžity trest); według § 67 taką karę moŜna wymierzyć sprawcy przestępstwa umyślnego, jeŜeli uzyskał korzyść lub dąŜył do jej uzyskania, a w innych wypadkach, jeŜeli ustawa pozwala, oraz zawsze za
występek, jeŜeli nie wymierza się kary bezwarunkowego pozbawienia
wolności; według § 68 grzywnę wymierza się w stawkach dziennych od
20 do 730, przy czym dolna granica stawki wynosi 100 koron czeskich,
górna zaś 50.000 koron czeskich,
– przepadek rzeczy lub innej wartości majątkowej (propadnuti věci nebo
jine majetkove hodnoty); warunki orzeczenia takiej kary określa § 70, stosownie do § 72 moŜna ją orzec jako karę samoistną, jeŜeli ustawa na to
pozwala i nie ma potrzeby wymierzenia innej,
– zakaz prowadzenia działalności (zakaz činnosti); według § 73 taka karę
moŜna orzec na czas od roku do 10 lat, jeŜeli sprawca dopuścił się przestępstwa w związku z taką działalnością; moŜna ją orzec jako karę samoistną, gdy ustawa na to pozwala i gdy wymierzenie innej kary nie jest potrzebne,
– zakaz pobytu (zakaz pobytu); według § 75 taka karę moŜna orzec na
okres od roku do 10 lat za popełnienie przestępstwa umyślnego, jeŜeli ze
względu na dotychczasowy sposób Ŝycia sprawcy i miejsce popełnienia
czynu wymaga tego ochrona porządku publicznego, rodziny, zdrowia,
moralności lub mienia, moŜe być wymierzona jako samoistna za występek zagroŜony karą pozbawienia wolności do lat 3, jeŜeli wymierzenie innej kary nie jest potrzebne,
– zakaz wstępu na imprezy sportowe, kulturalne i inne społeczne (zakaz
vstupu na sportovni, kulturni a jine společenske akce); według § 76 taka
kara moŜe być wymierzona na czas do 10 lat za przestępstwo umyślne,
jeŜeli sprawca dopuścił się przestępstwa w związku z uczestniczeniem
w takich imprezach, moŜe być wymierzona jako samoistna za występek,
jeŜeli wymierzenie innej kary nie jest potrzebne,
– utrata tytułów honorowych lub odznaczeń (ztrata čestnych titulů nebo
vyznamenani); według § 78 taka karę moŜna orzec w razie skazania za
przestępstwo umyślne popełnione z pobudek zasługujących na potępienie na bezwarunkowe pozbawienie wolności na co najmniej 2 lata,
– utrata stopnia wojskowego (ztrata vojenske hodnosti); według § 79 moŜna ja orzec w razie skazania za przestępstwo umyślne popełnione z pobudek zasługujących na potępienie na bezwarunkowe pozbawienie wolności na co najmniej 2 lata; skutkiem jest powrót do stopnia szeregowca,
– wydalenie z kraju (vyhoštěni); kara stosowana w myśl § 80 wobec cudzoziemców, jeŜeli tego wymaga bezpieczeństwo ludzi lub mienia albo inny
waŜny interes publiczny.
Następny ust. 2 w § 52 wskazuje, Ŝe kara pozbawienia wolności ma
w istocie trzy postacie:
196
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
– bezwarunkowego pozbawienia wolności (nepodminěny trest odněti svobody); naleŜy zwrócić uwagę na § 55 ust. 2, który stanowi, Ŝe za przestępstwa zagroŜone karą pozbawienia wolności na czas nie dłuŜszy niŜ
3 lata bezwarunkową karę pozbawienia wolności moŜna wymierzyć tylko
wtedy, gdy ze względu na osobę sprawcy wymierzenie innej kary jawnie
nie doprowadziłoby to tego, aby sprawca zachowywał się zgodnie z porządkiem prawnym,
– warunkowego skazania na karę pozbawienia wolności (podminěne odsouzeni k trestu odněti svobody); według § 81 ust. 1 sąd moŜe warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej
3 lat, jeŜeli ze względu na osobę i warunki sprawcy, zwłaszcza
z uwzględnieniem jego dotychczasowego sposobu Ŝycia oraz środowiska, w którym Ŝyje i pracuje, oraz okoliczności danego przypadku zasadnie zakłada, Ŝe skłonienie sprawcy do Ŝycia zgodnego z porządkiem
prawnym nie wymaga wykonania kary,
– warunkowego skazania na karę pozbawienia wolności z dozorem (podminěne odsouzeni k trestu odněti svobody s dohledem); według § 84 jeŜeli
trzeba w sposób wzmoŜony obserwować i kontrolować zachowanie się
sprawcy oraz udzielić mu niezbędnej opieki i pomocy w okresie próby,
sąd w warunkach wskazanych w § 81 ust. 1 moŜe warunkowo zawiesić
wykonanie kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej 3 lat z jednoczesnym ustanowieniem dozoru nad sprawcą; regulacja dotycząca dozoru znajduje się w § 49–51.
Ostatni ust. 3 w § 52 stanowi, Ŝe szczególnym typem kary pozbawienia
wolności jest kara wyjątkowa (vyjimećny trest) uregulowana w § 54. Zgodnie
z ust. 1 tego paragrafu przez karę wyjątkową rozumie się z jednej strony
karę pozbawienia wolności na czas od ponad 20 do 30 lat, z drugiej zaś karę
doŜywotniego pozbawienia wolności. Kara wyjątkowa moŜe być wymierzona
tylko za szczególnie powaŜną zbrodnię, jeŜeli ustawa karna na to pozwala.
Według § 54 ust. 2 kara pozbawienia wolności na czas od ponad 20 do 30
lat moŜe być wymierzona tylko wtedy, gdy waga szczególnie powaŜnej
zbrodni jest bardzo wysoka albo gdy moŜliwość poprawy sprawcy jest nadzwyczajnie utrudniona. Według § 54 ust. 3 karę doŜywotniego pozbawienia
wolności sąd moŜe wymierzyć tylko sprawcy, który popełnił szczególnie powaŜną zbrodnię morderstwa według § 140 ust. 3, albo który przy popełnieniu
szczególnie powaŜnej zbrodni: tj. zagroŜenia powszechnego według § 272
ust. 3, zdrady ojczyzny (§ 309), ataku terrorystycznego według § 311 ust. 3,
terroru (§ 312), ludobójstwa (§ 400), zamachu przeciwko ludzkości (§ 401),
uŜycia zakazanego środka walki i niedozwolonego prowadzenia wojny według § 411 ust. 1, okrucieństwa w czasie wojny według § 412 ust. 3, prześladowania mieszkańców według § 413 ust. 3 albo naduŜycia międzynarodowo
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
197
W. Radecki
uznawanych i państwowych znaków według § 415 ust. 3, umyślnie zawinił
śmierć innego człowieka, i to pod warunkiem, Ŝe:
– taka szczególnie powaŜna zbrodnia jest nadzwyczajnej wagi ze względu
na wymagający szczególnego potępienia sposób wykonania czynu lub
wymagającą szczególnego potępienia pobudkę lub szczególnie powaŜne
i trudno naprawialne następstwo oraz
– wymierzenia takiej kary wymaga skuteczna ochrona społeczeństwa albo
nie ma nadziei, aby sprawcę moŜna było poprawić karą pozbawienia
wolności na czas od ponad 20 do 30 lat.
Istotny dla koncepcji wymiaru kary jest § 53, który w ust. 1 stanowi, Ŝe jeŜeli ustawa karna za jakieś przestępstwo określa kilka kar, to moŜna ja orzec
samodzielnie i kilka obok siebie. Obok kary, którą przewiduje przepis karny
za przestępstwo, moŜna wymierzyć i inne kary wskazane w § 52. Niedopuszczalna jest jednak kumulacja aresztu domowego z pozbawieniem wolności i pracą społecznie uŜyteczną, pozbawienia wolności z pracą społecznie uŜyteczną, grzywna z przepadkiem majątku ani zakaz pobytu z wydaleniem. Według § 53 ust. 2 areszt domowy, prace społecznie uŜyteczną,
grzywnę, zakaz wstępu na imprezy sportowe, kulturalne lub inne społeczne,
wydalenie i zakaz pobytu moŜna wymierzyć samodzielnie takŜe wtedy, kiedy
ustawa karna takiej kary za dane przestępstwo nie przewiduje. Warto zwrócić uwagę na § 39 ust. 7, według którego, jeŜeli sprawca uzyskał korzyść
majątkową lub dąŜył do uzyskania takiej korzyści, naleŜy – jeŜeli nie wykluczają tego jego warunki majątkowe lub osobiste – wymierzyć mu którąś z kar
dotykających jego mienia (§ 66–72) jako samoistną lub obok innej kary.
8. Odstąpienie od ukarania
Kodeks przewiduje trzy warianty odstąpienia od ukarania (upuštěni od
potrestani):
– odstąpienie proste (§ 46),
– odstąpienie związane ze stosowaniem środków zabezpieczających (§ 47;
będzie o nim mowa dalej przy omawianiu tych środków),
– odstąpienie warunkowe z dozorem (§ 48).
Według § 46 ust. 1 od ukarania sprawcy, który dopuścił się występku, Ŝałuje jego popełnienia i przejawia rzeczywiste dąŜenie do poprawy, moŜna
odstąpić, jeŜeli ze względu na charakter i wagę popełnionego występku oraz
dotychczasowy sposób Ŝycia sprawcy moŜna zasadnie oczekiwać, Ŝe samo
rozpoznanie sprawy wystarczy do jego poprawienia i ochrony społeczeństwa. Kolejny ust. 2 w § 46 stanowi, Ŝe sąd moŜe odstąpić od ukarania takŜe
wtedy, jeŜeli sprawca przygotowania lub usiłowania nie rozpoznawał, Ŝe
przygotowanie lub usiłowanie ze względu na przedmiot zamachu albo ze
względu na charakter lub rodzaj środków, którymi czyn miałby być popełniony, nie mogło doprowadzić do dokonania. Zgodnie z § 46 ust. 3, jeŜeli sąd
198
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
odstępuje od ukarania uwaŜa się, Ŝe sprawca nie był skazany (hledi se na
pachatele, jako by nebyl odsouzen), co moŜe mieć istotne znaczenie ze
względu na te przepisy, które wiąŜą określone konsekwencje prawne nie
tylko z tym, Ŝe sprawca był poprzednio ukarany, ale takŜe z tym, Ŝe był skazany.
Przepis § 48 reguluje warunkowe odstąpienie od ukarania z dozorem
(podminěne upuštěni od potrestani s dohledem). W warunkach określonych
w § 46 ust. 1 lub 2 sąd moŜe warunkowo odstąpić od ukarania i ustanowić
dozór nad sprawcą, jeŜeli uznaje za potrzebną obserwację jego zachowania
przez określony czas. Sąd wyznacza wtedy okres próby do roku i ustanawia
dozór (szczegóły dotyczące dozoru zostały uregulowane w § 49–51; dozór
sprawują słuŜby probacyjne i mediacyjne, sprawca ma obowiązek z nimi
współpracować) oraz moŜe (nie musi) nałoŜyć na sprawcę odpowiednie
ograniczenia i obowiązki (ich przykładowy wykaz został wymieniony w § 48
ust. 4; jest ich razem 11, w tym m.in. podjęcie szkolenia w celu uzyskania
odpowiednich kwalifikacji, poddanie się leczeniu odwykowemu, powstrzymanie się od gier hazardowych), z reguły takŜe powinien zobowiązać sprawcę, aby w miarę swych moŜliwości naprawił szkodę wyrządzoną przestępstwem. JeŜeli sprawca w okresie próby prowadził się naleŜycie i poddał się
nałoŜonym na niego warunkom, sąd wydaje postanowienie, Ŝe podołał próbie, jeŜeli nie – wymierza karę (ma na to rok od upływu okresu próby). JeŜeli
orzeczenie kary nie nastąpiło, uwaŜa się, Ŝe sprawca nie był skazany.
Ta instytucja jest odpowiednikiem odstąpienia od wymierzenia kary oraz
warunkowego umorzenia znanego w prawie polskim.
9. Środki zabezpieczające
Do środków zabezpieczających § 98 ust. 1 zalicza: ochronne leczenie
(ochranne lečeni), zabezpieczające odosobnienie (zabezpečovaci detence),
odebranie rzeczy lub innej wartości majątkowej (zabrani věci nebo jine majetkove hodnoty) oraz wychowanie zabezpieczające (ochranna vychova),
przy czym ten ostatni środek jest stosowany tylko w postępowaniu w sprawach nieletnich. Według § 98 ust. 3 niedopuszczalna jest kumulacja ochronnego leczenia i zabezpieczającego odosobnienia.
Zasady orzekania ochronnego leczenia określa § 99. Sąd musi je orzec
w przypadkach określonych w § 40 ust. 2 (dotyczy popełnienia czynu w stanie zmniejszonej poczytalności, jeŜeli sąd dojdzie do wniosku, Ŝe ze względu
na stan zdrowia sprawcy orzeczeniem ochronnego leczenia będzie moŜna
osiągnąć jego poprawę przy krótszej karze, wtedy obniŜa karę pozbawienia
wolności poniŜej dolnej granicy ustawowej i orzeka obok niej ochronne leczenie) i w § 47 ust. 1 (przy odstąpieniu od wymierzenia kary za czyn popełniony w stanie zmniejszonej poczytalności, jeŜeli sąd dojdzie do wniosku, Ŝe
ochronne leczenie spełni swą rolę lepiej niŜ kara) albo jeŜeli sprawca czynu
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
199
W. Radecki
zabronionego nie jest ze względu na niepoczytalność za ten czyn odpowiedzialny, a jego pobyt na wolności jest niebezpieczny. Poza tym sąd moŜe
orzec ochronne leczenie takŜe wtedy, kiedy:
– sprawca popełnił przestępstwo w stanie wywołanym zakłóceniem czynności psychicznych (duševni porucha – termin zdefiniowany w § 123 jako
zakłócenie wynikające z choroby psychicznej, głębokie zakłócenie świadomości, opóźnienie mentalne, cięŜkie aspołeczne zakłócenie osobowości albo inne cięŜkie psychiczne lub seksualne dewiacje) i jego pobyt na
wolności jest niebezpieczny,
– sprawca naduŜywający substancji powodującej uzaleŜnienie (navykova
latka – termin zdefiniowany w § 130 jako alkohol, substancje odurzające,
psychotropowe i inne zdatne niekorzystnie wpłynąć na psychikę człowieka albo jego zdolności panowania nad sobą lub rozpoznawania sytuacji
bądź na zachowania socjalne) popełnił przestępstwo pod jej wpływem albo w związku z jej naduŜywaniem.
Ochronne leczenie moŜna orzec obok kary (jeŜeli była to kara pozbawienia wolności, to ochronne leczenie odbywa się z reguły po jej odbyciu), jak
i przy odstąpieniu od jej wymierzenia. Leczenie ochronne przebiega w zaleŜności od uznania sądu albo w zakładzie zamkniętym, albo ambulatoryjnie.
W jego trakcie moŜliwa jest zmiana zakładu zamkniętego na leczenie ambulatoryjne albo odwrotnie. Ochronne leczenie trwa tak długo, jak to jest potrzebne, ale nie więcej niŜ 2 lata, z moŜliwością jednokrotnego przedłuŜenia
na dalsze dwa lata.
Orzekanie zabezpieczającego odosobnienia jest przedmiotem § 100. Sąd
obligatoryjnie orzeka ten środek w przypadku wskazanym w § 47 ust. 2 (sąd
odstępuje od orzeczenia kary wobec sprawcy, który popełnił zbrodnię w stanie zmniejszonej poczytalności albo w stanie zakłócenia czynności psychicznych, a nie moŜna przy tym oczekiwać, Ŝe ochronne leczenie dostatecznie zapewni ochronę społeczeństwa, a zdaniem sądu zabezpieczające
odosobnienie zapewni ochronę społeczeństwa lepiej niŜ kara) albo jeŜeli
sprawca czynu zabronionego ze względu na niepoczytalność nie jest za ten
czyn odpowiedzialny, jego pobyt na wolności jest niebezpieczny i nie moŜna
oczekiwać, aby orzeczenie ochronnego leczenia prowadziło do dostatecznej
ochrony społeczeństwa.
Sąd moŜe orzec zabezpieczające odosobnienie ze względu na osobę
sprawcy z uwzględnieniem jego dotychczasowego Ŝycia i stosunków osobistych takŜe wtedy, jeŜeli:
– sprawca popełnił zbrodnię w stanie wywołanym zakłóceniem czynności
psychicznych, jego pobyt na wolności jest niebezpieczny i nie moŜna
oczekiwać, aby orzeczenie ochronnego leczenia prowadziło do dostatecznej ochrony społeczeństwa, albo
200
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
– sprawca naduŜywający substancji powodującej uzaleŜnienie ponownie
popełnił zbrodnię szczególnie powaŜną, mimo Ŝe był juŜ za popełnienie
zbrodni szczególnie powaŜnej pod wpływem takiej substancji lub
w związku z jej naduŜywaniem skazany na bezwarunkowe pozbawienie
wolności na co najmniej 2 lata i nie moŜna oczekiwać, aby orzeczeniem
ochronnego leczenia dostatecznie chronić społeczeństwo, a to ze względu na ujawniony stosunek sprawcy do ochronnego leczenia.
Zabezpieczające odosobnienie wykonuje się w specjalnym zakładzie tak
długo, jak tego wymaga ochrona społeczeństwa. Raz w roku sąd sprawdza,
czy jest potrzebne kontynuowanie zabezpieczającego odosobnienia, moŜe
je zmienić na leczenie w zakładzie zamkniętym lub odstąpić od jego wykonywania, jeŜeli ustały przyczyny, dla których było orzeczone.
W ostatnim dziale części ogólnej ustawodawca czeski zdefiniował trzydzieści terminów pojawiających się w kodeksie.
IV. Struktura części szczególnej czeskiego kodeksu karnego
Część szczególna składa się z trzynastu działów w układzie następującym:
• Dział I. Przestępstwa przeciwko Ŝyciu i zdrowiu;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko Ŝyciu (§ 140–144);
– Rozdział 2. Przestępstwa przeciwko zdrowiu (§ 145–148);
– Rozdział 3. Przestępstwa naraŜenia Ŝycia lub zdrowia na niebezpieczeństwo (§ 149–158);
– Rozdział 4. Przestępstwa przeciwko ciąŜy kobiety (§ 159–163);
– Rozdział 5. Przestępstwa związane z bezprawnym postępowaniem
z ludzkimi tkankami i organami, ludzkim embrionem i genomem
(§ 164–167);
• Dział II. Przestępstwa przeciwko wolności, prawom osobistym oraz tajemnicy prywatnej i korespondencyjnej;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko wolności (§ 168–179);
– Rozdział 2. Przestępstwa przeciwko prawom osobistym oraz tajemnicy
prywatnej i korespondencyjnej (§ 180–184);
• Dział III. Przestępstwa przeciwko godności w sferze seksualnej
(§ 185–193);
• Dział IV. Przestępstwa przeciwko rodzinie i dzieciom (§ 194–204);
• Dział V. Przestępstwa przeciwko mieniu (§ 205–232);
• Dział VI. Przestępstwa gospodarcze;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko pieniądzom i środkom płatniczym
(§ 233–239);
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
201
W. Radecki
•
•
•
•
•
•
– Rozdział 2. Przestępstwa podatkowe, związane z opłatami i dewizowe
(§ 240–247);
– Rozdział 3. Przestępstwa przeciwko wiąŜącym regułom gospodarki
rynkowej i przepływu towarów w kontaktach z zagranicą (§ 248–267);
– Rozdział 4. Przestępstwa przeciwko prawom przemysłowym i prawu
autorskiemu (§ 268–271);
Dział VII. Przestępstwa powszechnie niebezpieczne;
– Rozdział 1. Przestępstwa sprowadzające powszechne niebezpieczeństwo (§ 272–289);
– Rozdział 2. Przestępstwa zagraŜające środkom komunikacji powietrznej i wodnej (§ 290–292);
Dział VIII. Przestępstwa przeciwko środowisku (§ 293–308);
Dział IX. Przestępstwa przeciwko Republice Czeskiej, obcemu państwu
i organizacji międzynarodowej;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko podstawom Republiki Czeskiej,
obcego państwa i organizacji międzynarodowej (§ 309–315);
– Rozdział 2. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu Republiki Czeskiej, obcego państwa i organizacji międzynarodowej (§ 316–318);
– Rozdział 3. Przestępstwa przeciwko obronie państwa (§ 319–322);
Dział X. Przestępstwa przeciwko porządkowi w sprawach publicznych;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko wykonywaniu uprawnień władzy
publicznej i funkcjonariusza publicznego (§ 323–328);
– Rozdział 2. Przestępstwa funkcjonariuszy publicznych (§ 329–330);
– Rozdział 3. Łapownictwo (§ 331–334);
– Rozdział 4. Inne naruszenia czynności władzy publicznej (§ 335–351);
– Rozdział 5. Przestępstwa naruszające współŜycie ludzi (§ 352–356);
– Rozdział 6. Inne naruszenia porządku publicznego (§ 357–360);
– Rozdział 7. Zorganizowana grupa przestępcza (§ 361–363);
– Rozdział 8. Niektóre inne formy współdziałania przestępczego
(§ 364–368);
Dział XI. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi obrony (§ 369–374);
Dział XII. Przestępstwa wojskowe;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko zasadom podległości wojskowej
i wojskowej czci (§ 375–383);
– Rozdział 2. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia słuŜby
wojskowej (§ 384–387);
– Rozdział 3. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia słuŜby
wartowniczej, ochronnej lub innej (§ 388–391);
– Rozdział 4. Przestępstwa zagraŜające zdolności bojowej sił zbrojnych
(§ 392–397);
– Rozdział 5. Przestępstwa przeciwko obowiązkom słuŜbowym funkcjonariuszy słuŜb bezpieczeństwa (§ 398–399);
202
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
• Dział XIII. Przestępstwa przeciwko ludzkości, przeciwko pokojowi i przestępstwa wojenne;
– Rozdział 1. Przestępstwa przeciwko ludzkości (§ 400–405);
– Rozdział 2. Przestępstwa przeciwko pokojowi i przestępstwa wojenne
(§ 406–417);
– Rozdział 3. Postanowienie wspólne – odpowiedzialność przełoŜonego
(§ 418).
Układ części szczególnej Kodeksu karnego jest typowy dla państw wychodzących z systemu socjalistycznego i zasadniczo odmienny od poprzednich kodeksów. Na plan pierwszy zostały wysunięte przestępstwa przeciwko
dobrom jednostki (Ŝycie, zdrowie, wolność, godność), przestępstwa przeciwko państwu zostały przesunięte na dalszą pozycję. Pojawił się odrębny dział
VIII o przestępstwach przeciwko środowisku. W dziale IX zwraca uwagę
prawnokarna ochrona nie tylko Republiki Czeskiej, ale i innego państwa oraz
organizacji międzynarodowych.
Szeroka prezentacja rozwiązań części szczególnej jest w ramach artykułu oczywiście niemoŜliwa. Poprzestanę przeto na pięciu przykładach charakteryzujących sposób typizacji przestępstw, mianowicie na przestępstwach
przeciwko Ŝyciu, przestępstwie rozboju, przestępstwie kradzieŜy, przestępstwach funkcjonariuszy publicznych oraz ludobójstwie.
1. Przestępstwa przeciwko Ŝyciu
Rozdział 1 w dziale I części szczególnej „Przestępstwa przeciwko Ŝyciu”
składa się z pięciu paragrafów. Pierwszy z nich zatytułowany „Morderstwo”
(vražda) stanowi:
§ 140.
(1) Kto umyślnie zabija inną osobę, podlega karze pozbawienia wolności od
10 do 18 lat.
(2) Kto inną osobę umyślnie zabija z rozmysłem albo po uprzednim rozwaŜeniu, podlega karze pozbawienia wolności od 12 do 20 lat.
(3) Karze pozbawienia wolności od 15 do 20 lat albo karze wyjątkowej podlega sprawca, jeŜeli czyn wskazany w ust. 1 lub 2 popełnia:
a) na dwóch lub więcej osobach,
b) na kobiecie cięŜarnej,
c) na dziecku młodszym niŜ 14 lat,
d) na funkcjonariuszu publicznym przy wykonywaniu lub ze względu na
wykonywanie jej uprawnień,
e) na świadku, biegłym lub tłumaczu w związku z wykonywaniem ich
kompetencji,
f) na pracowniku słuŜby zdrowia przy wykonywaniu jego zatrudnienia
lub zawodu albo na innej osobie, która wykonuje podobne obowiązki
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
203
W. Radecki
wynikające z jej zatrudnienia, zawodu, stanowiska lub funkcji bądź
nałoŜone na nią na podstawie ustawy,
g) na osobie ze względu na jej rzeczywistą lub domniemaną rasę,
przynaleŜność do grupy etnicznej, narodowość, przekonania polityczne, wyznanie lub dlatego, Ŝe jest rzeczywiście lub domniemanie
bezwyznaniowa,
h) powtórnie,
i) szczególnie okrutnym lub dręczącym sposobem, albo
j) w zamiarze uzyskania dla siebie lub innej osoby korzyści majątkowej
albo w zamiarze ukrycia lub ułatwienia popełnienia innego przestępstwa bądź z innej pobudki zasługującej na szczególne potępienie.
(4) Przygotowanie jest karalne.
Zwraca uwagę szerokie posługiwanie się przez ustawodawcę czeskiego
okolicznościami kwalifikującymi w § 140 ust. 3. Dodam od razu, Ŝe podobne
okoliczności kwalifikujące występują w róŜnych przestępstwach przeciwko
dobrom jednostki.
Kolejny paragraf typizuje „Zabójstwo” (zabiti), a jego treść jest taka:
§ 141.
(1) Kto inną osobę umyślnie uśmierca w silnym wzburzeniu, strachu, przeraŜeniu lub chaosie albo w następstwie uprzedniego zasługującego na
szczególne potępienie zachowania pokrzywdzonego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 do 8 lat.
(2) Karze pozbawienia wolności od 5 do 15 lat podlega sprawca, jeŜeli popełnia czyn wskazany w ust. 1:
a) na dwóch lub więcej osobach,
b) na kobiecie cięŜarnej,
c) na dziecku młodszym niŜ 14 lat.
Na tych dwóch przykładach dobrze widać charakterystyczną dla współczesnych kodeksów róŜnicę między morderstwem a zabójstwem.
Następny paragraf typizuje dzieciobójstwo (vražda novonarozeneho
ditěte matkou), a jego brzmienie jest następujące:
§ 142. Matka, która we wzburzeniu spowodowanym porodem uśmierci przy
porodzie lub bezpośrednio po nim swoje nowo narodzone dziecko, podlega
karze pozbawienia wolności od 3 do 8 lat.
Przestępstwo nieumyślnego pozbawienia Ŝycia (usmrceni z nedbalosti)
znajduje się w kolejnym paragrafie o treści:
§ 143.
(1) Kto z niedbalstwa powoduje śmierć innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 albo zakazu prowadzenia działalności.
(2) Karze pozbawienia wolności od roku do lat 6 podlega sprawca, jeŜeli
czyn wskazany w ust. 1 popełnia w ten sposób, Ŝe narusza waŜny obo-
204
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
wiązek wynikający z jego zatrudnienia, zawodu, stanowiska lub funkcji
albo nałoŜony na niego na podstawie ustawy.
(3) Karze pozbawienia wolności od 2 do 8 lat podlega sprawca, jeŜeli czyn
wskazany w ust. 1 popełnia w ten sposób, Ŝe raŜąco narusza ustawy
o ochronie środowiska albo ustawy o bezpieczeństwie pracy, komunikacyjne bądź higieniczne.
(4) Karze pozbawienia wolności od 3 do 10 lat podlega sprawca, jeŜeli czynem wskazanym w ust. 3 powoduje śmierć co najmniej dwóch osób.
Zwraca uwagę stosunkowo łagodna kara za „zwykłe” nieumyślne spowodowanie śmierci z ust. 1, powaŜnie wszakŜe zaostrzona w razie okoliczności
kwalifikujących z ust. 2, 3 i 4.
Ostatni paragraf rozdziału przewiduje odpowiedzialność za uczestnictwo
w samobójstwie (učast na sebevraždě) ujętą w sposób następujący:
§ 144.
(1) Kto inną osobę skłoni do samobójstwa albo jej w samobójstwie pomaga,
jeŜeli doszło co najmniej do usiłowania samobójstwa, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
(2) Karze pozbawienia wolności od 2 do 8 lat podlega sprawca, jeŜeli popełnia czyn wskazany w ust. 1 wobec dziecka albo kobiety cięŜarnej.
(3) Karze pozbawienia wolności od 5 do 12 lat podlega sprawca, jeŜeli popełnia czyn wskazany w ust. 1 wobec dziecka młodszego niŜ 14 lat albo
osoby cierpiącej na zaburzenia psychiczne.
Definicja dziecka znajduje się w § 126 – jest nim osoba młodsza niŜ 18
lat, jeŜeli ustawa nie stanowi inaczej. Tak więc skłonienie lub pomoc w samobójstwie osoby w wieku od 14 do 18 lat jest zbrodnią z § 144 ust. 2, osoby poniŜej 14 lat – zbrodnią szczególnie powaŜną z § 144 ust. 3.
2. Rozbój
W czeskim prawie karnym rozbój (loupež) nie jest przestępstwem przeciwko mieniu, lecz przestępstwem przeciwko wolności; tak było takŜe w poprzednim kodeksie z 1961 r. Znamiona rozboju w kodeksie obowiązującym
(rozdział 1 działu II) zostały ujęte w sposób następujący:
§ 173.
(1) Kto przeciwko innemu uŜywa przemocy lub groźby bezpośredniej przemocy w zamiarze zaboru cudzej rzeczy, podlega karze pozbawienia
wolności od 2 do 10 lat.
(2) Karze pozbawienia wolności od 5 do 12 lat podlega sprawca, jeŜeli:
a) popełnia czyn wskazany w ust. 1 jako członek zorganizowanej grupy,
b) wyrządza takim czynem cięŜki uszczerbek na zdrowiu,
c) wyrządza takim czynem znaczną szkodę, albo
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
205
W. Radecki
d) popełnia czyn w zamiarze umoŜliwienia lub ułatwienia popełnienia
przestępstwa zdrady ojczyzny (§ 309), ataku terrorystycznego
(§ 311) lub terroru (§ 312).
(3) Karze pozbawienia wolności od 8 do 15 lat podlega sprawca, jeŜeli czynem wskazanym w ust. 1 wyrządza szkodę wielkiego rozmiaru.
(4) Karze pozbawienia wolności od 10 do 16 lat podlega sprawca, jeŜeli
czynem wskazanym w ust. 1 powoduje śmierć.
(5) Przygotowanie jest karalne.
Przepis wymaga kilku uwag. Wszystkie postacie rozboju, zarówno podstawowa z ust. 1, jak i kwalifikowane z ust. 2, 3 i 4 są zbrodniami szczególnie powaŜnymi (§ 14 ust. 3), poniewaŜ górna granica kary wynosi co najmniej 10 lat, to zaś oznacza, Ŝe karalne jest przygotowanie nie tylko do typów kwalifikowanych, lecz takŜe do podstawowego typu rozboju.
Znamionami kwalifikującymi ze względu na wartość przedmiotu rozboju
są:
• według ust. 2 lit. a − znaczna szkoda; zgodnie z definicją ustawową
zamieszczoną w § 138 ust. 1 jest to szkoda co najmniej 500.000 koron,
• według ust. 3 – szkoda wielkiego rozmiaru; zgodnie z tą samą definicją ustawową jest to szkoda co najmniej 5.000.000 koron.
3. KradzieŜ
Przepis o odpowiedzialności za kradzieŜ (kradež) otwiera dział V o przestępstwach przeciwko mieniu, a jego znamiona zostały ujęte w sposób następujący:
§ 205.
(1) Kto przywłaszczy sobie cudzą rzecz przez to, Ŝe ją zabierze, i
a) wyrządzi tym w cudzym mieniu szkodę wyŜszą niŜ nieznaczna,
b) popełni czyn z włamaniem,
c) bezpośrednio po czynie będzie chciał zachować rzecz przemocą lub
groźbą bezpośredniej przemocy,
d) popełnia czyn na rzeczy, którą inny ma na sobie lub przy sobie, albo
e) popełnia czyn na obszarze, na którym jest prowadzona lub była prowadzona ewakuacja osób,
podlega karze pozbawienia wolności do lat 2, zakazu działania albo przepadku rzeczy lub innej wartości majątkowej.
(2) Kto przywłaszcza sobie cudzą rzecz przez to, Ŝe ja zabierze, a był za
czyn wskazany w ust. 1 w ostatnich trzech latach osądzony lub ukarany,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 3.
(3) Karze pozbawienia wolności od roku do lat 5 albo grzywny podlega
sprawca, jeŜeli czynem wskazanym w ust. 1 wyrządzi większą szkodę.
(4) Karze pozbawienia wolności od lat 2 do 8 podlega sprawca, jeŜeli:
206
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
a) popełnia czyn wskazany w ust. 1 lub 2 jako członek zorganizowanej
grupy,
b) popełnia taki czyn w stanie zagroŜenia państwa lub w stanie wojny,
w czasie klęski Ŝywiołowej lub innego zdarzenia powaŜnie zagraŜającego Ŝyciu lub zdrowiu ludzi, porządkowi publicznemu lub mieniu,
albo
c) wyrządza takim czynem znaczną szkodę.
(5) Karze pozbawienia wolności od 5 do 10 lat podlega sprawca, jeŜeli:
a) wyrządzi czynem wskazanym w ust. 1 lub 2 szkodę wielkiego rozmiaru, albo
b) popełni taki czyn w zamiarze umoŜliwienia lub ułatwienia popełnienia
przestępstwa zdrady ojczyzny (§ 309), ataku terrorystycznego
(§ 311) lub terroru (§ 312).
(6) Przygotowanie jest karalne.
W przepisie § 305 ustawodawca czeski posłuŜył się znamionami liczbowymi, sprecyzowanymi w § 138 ust. 1. I tak:
– w ust. 1 lit. a wskazuje na szkodę większą niŜ nieznaczna (škoda nikoliv
nepatrna) – jest to szkoda sięgająca co najmniej 5000 koron; jeŜeli wartość przedmiotu kradzieŜy „zwykłej” jest mniejsza niŜ 5000 koron czyn
nie jest przestępstwem, lecz wykroczeniem z § 50 ust. 1 lit. a czeskiej
ustawy o wykroczeniach,
– w ust. 3 wskazuje na szkodę większą (větši śkoda) – jest to szkoda sięgająca co najmniej 50.000 koron,
– w ust. 4 litc. c wskazuje na szkodę znaczną (značna škoda) – jest to
szkoda sięgająca co najmniej 500.000 koron,
– w ust. 5 lit. a wskazuje na szkodę wielkiego rozmiaru (škoda velkeho rozsahu) – jest to szkoda sięgająca co najmniej 5.000.000 koron.
Zwykła kradzieŜ jest przestępstwem dopiero wtedy, gdy szkoda przekracza 5000 koron. Bez względu na wysokość szkody kradzieŜ jest przestępstwem w warunkach wskazanych w § 205 ust. 1 lit. b−e, w których z łatwością rozpoznać moŜna:
– kradzieŜ z włamaniem (lit. b),
– kradzieŜ rozbójniczą (lit. c),
– kradzieŜ szczególnie zuchwałą (lit. d).
Karalność przygotowania (§ 205 ust. 6) nie oznacza, rzecz jasna, Ŝe kaŜde przygotowanie do kradzieŜy jest karalne. Karalność przygotowania dotyczy tylko kradzieŜy stypizowanej w § 205 ust. 5, gdyŜ tylko taka kradzieŜ jest
zbrodnią szczególnie powaŜną.
4. Przestępstwa funkcjonariuszy publicznych
Rozdział 2 w dziale X typizuje dwa przestępstwa tradycyjnie zwane
„urzędniczymi”. Pierwsze z nich (§ 329) ustawodawca nazwał naduŜyciem
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
207
W. Radecki
kompetencji funkcjonariusza publicznego (zneužiti pravomoci uředni osoby),
ujmując jego znamiona w sposób następujący:
§ 329.
(1) Funkcjonariusz publiczny, który w zamiarze wyrządzenia innemu szkody
lub innego powaŜnego uszczerbku albo przysporzenia sobie lub innej
osobie nieuzasadnionej korzyści
a) wykonuje swoje kompetencje w sposób sprzeczny z innym przepisem
prawnym,
b) przekracza swoje kompetencje, albo
c) niewykonuje obowiązku wynikającego z jego kompetencji,
podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 3 albo zakazu
prowadzenia działalności.
(2) Karze pozbawienia wolności od lat 2 do 10 podlega sprawca, jeŜeli:
a) przysparza czynem wskazanym w ust. 1 sobie lub innej osobie
znaczną korzyść,
b) popełnia taki czyn wobec innego ze względu na jego rzeczywistą lub
domniemaną rasę, przynaleŜność do grupy etnicznej, narodowość,
przekonania polityczne, wyznanie albo dlatego, Ŝe jest rzeczywiście
lub domniemanie bez wyznania,
c) powoduje takim czynem powaŜne zakłócenie w działaniu organu administracji państwowej, samorządu terytorialnego, sądu lub innego organu władzy publicznej,
d) powoduje takim czynem powaŜne zakłócenie w działaniu osoby prawnej lub fizycznej, która jest przedsiębiorcą,
e) popełnia taki czyn, naduŜywając bezbronności, zaleŜności, stanu
przymusowego, słabości intelektualnej albo braku doświadczenia innej
osoby, albo
f) powoduje takim czynem znaczną szkodę.
(3) Karze pozbawienia wolności od lat 5 do 12 albo przepadkiem mienia
podlega sprawca, jeŜeli:
a) przysparza czynem wskazanym w ust. 1 sobie lub innej osobie korzyść wielkiego rozmiaru, albo
b) powoduje takim czynem szkodę wielkiego rozmiaru.
(4) Przygotowanie jest karalne.
Definicję funkcjonariusza publicznego (uředni osoba) kodyfikator czeski
zamieścił w § 127, zaliczając do funkcjonariuszy publicznych:
a) sędziego,
b) prokuratora (statni zastupce),
c) prezydenta, posła lub senatora, członka rządu lub inną osobę sprawująca funkcję w innym organie władzy publicznej,
208
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
d) członka przedstawicielstwa albo odpowiedzialnego urzędnika samorządu terytorialnego, organu administracji państwowej lub innego organu władzy publicznej,
e) osobę naleŜącą do sił zbrojnych, organów bezpieczeństwa lub policji,
f) egzekutora sądowego przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych
oraz przy czynnościach wykonywanych z polecenia sądu lub prokuratora,
g) notariusza przy prowadzeniu czynności w postępowaniu spadkowym
jako komisarz sądowy,
h) arbitra finansowego i jego zastępcę,
i) osobę fizyczną, która została powołana do pełnienia obowiązków
straŜnika leśnego, straŜnika przyrody, straŜnika łowieckiego lub straŜnika rybackiego,
z zastrzeŜeniem – jeŜeli wykonuje zadania państwa lub społeczności −
i wykorzystuje przy tym powierzone jej kompetencje przy wykonywaniu tych
zadań.
Funkcjonariusz publiczny ponosi odpowiedzialność karną i korzysta
z ochrony przyznanej przepisami kodeksu wtedy, kiedy przestępstwo zostało
popełnione w związku z jego kompetencją i odpowiedzialnością.
O kwantyfikacji szkody była w uwagach do przestępstwa kradzieŜy; dodać trzeba, Ŝe § 138 ust. 2 nakazuje posługiwanie się tymi samymi kryteriami przy kwantyfikacji korzyści, a zatem korzyść znaczna to co najmniej
500.000 koron, korzyść wielkiego rozmiaru to co najmniej 5.000.000 koron.
Karalność przygotowania (§ 329 ust. 4) dotyczy przestępstw z ust. 2 i 3,
gdyŜ one są zbrodniami szczególnie powaŜnymi (§ 14 ust. 3).
Następny § 330 penalizuje nieumyślne naruszenie powinności funkcjonariusza publicznego. Ustawodawca, nazywając to przestępstwo uniemoŜliwieniem wykonywania zadań funkcjonariusza publicznego z niedbalstwa
(mařeni ukolu uředni osoby z nedbalosti), ujmuje jego znamiona tak:
§ 330.
(1) Funkcjonariusz publiczny, który przy wykonywaniu swych kompetencji z
niedbalstwa uniemoŜliwia lub powaŜnie utrudnia wykonanie waŜnego zadania, podlega karze pozbawienia wolności do roku albo zakazu prowadzenia działalności.
(2) Karze pozbawienia wolności do lat 3 albo zakazu prowadzenia działalności podlega sprawca, jeŜeli:
a) czynem wskazanym w ust. 1 powoduje powaŜne zakłócenie
w działaniu organu administracji państwowej, samorządu terytorialnego, sądu lub innego organu władzy publicznej,
b) powoduje takim czynem powaŜne zakłócenie w działaniu osoby prawnej lub osoby fizycznej, która jest przedsiębiorcą,
c) wyrządza takim czynem znaczną szkodę,
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
209
W. Radecki
d) zapewnia takim czynem innej osobie znaczną korzyść.
(3) Karze pozbawienia wolności od roku do lat 5 podlega sprawca, jeŜeli:
a) wyrządza czynem, wskazanym w ust. 1 szkodę znacznego rozmiaru,
albo
b) zapewnia takim czynem innej osobie korzyść wielkiego rozmiaru.
5. Ludobójstwo
W rozdziale 1 działu XIII został zamieszczony § 400 zawierający znamiona ludobójstwa (genocidium) ujęte w sposób następujący:
§ 400.
(1) Kto w zamiarze całkowitego lub częściowego zniszczenia jakiejś rasowej,
etnicznej, narodowościowej, religijnej, klasowej lub innej podobnej grupy
ludzi:
a) doprowadza członków takiej grupy do takich warunków Ŝycia, które
mają spowodować ich całkowite lub częściowe fizyczne zniszczenie,
b) przedsiębierze środki zmierzające ku temu, aby w takiej grupie
uniemoŜliwić rodzenie się dzieci,
c) przemocą przenosi dzieci z jednej takiej grupy do drugiej, albo
d) wyrządza członkowi takiej grupy cięŜki uszczerbek na zdrowiu albo
śmierć,
podlega karze pozbawienia wolności od 12 do 20 lat albo karze wyjątkowej.
(2) Tej samej karze podlega, kto do czynu wskazanego w ust. 1 publicznie
nawołuje.
(3) Przygotowanie jest karalne.
Znamiona ludobójstwa zostały ujęte zgodnie z prawem międzynarodowym. Zwraca uwagę, Ŝe zgodnie z § 400 ust. 2 publiczne nawoływanie do
ludobójstwa podlega takiej samej karze, jak faktyczne ludobójstwo.
6. Uwagi końcowe
Nowy czeski kodeks karny jest obszernym aktem prawnym zajmującym
w czeskiej Sbirce zakonů 97 stron formatu A–4. W ramach artykułu informacyjnego nie byłem w stanie naleŜycie udokumentować wszystkich swoich
spostrzeŜeń. Czytelnikowi pozostaje wierzenie mi „na słowo”, Ŝe wraŜenie,
jakie odniosłem po lekturze kodeksu odpowiada jego treści. WraŜenie zaś
jest takie, Ŝe zwłaszcza zapoznanie się z częścią szczególną prowadzi do
wniosku, Ŝe jest to kodeks mocno represyjny, co znajduje wyraz w niezwykle
częstym operowaniu znamionami kwalifikującymi, przekształcającymi „wyjściowe” występki w zbrodnie, a nawet zbrodnie szczególnie powaŜne, zwraca przy tym uwagę podnoszenie dolnego progu wymiaru kary. JednakŜe
rozwiązania części ogólnej, daleko idące moŜliwości nadzwyczajnego złagodzenia kary i odstąpienia od jej wymierzenia, zastępowania pozbawienia
wolności innymi karami, takŜe orzekanymi samodzielnie, dają nieco inny
210
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
Nowy czeski kodeks karny
obraz, który oceniłbym jako racjonalny. Nowy czeski kodeks karny pozwala
na odpowiednio surowe ukaranie sprawców powaŜnych przestępstw i bardzo elastyczne, z duŜą swobodą daną sądom, reagowanie na róŜne postacie mniej niebezpiecznej przestępczości. W części szczególnej warto zwrócić uwagę na objęcie nią stosunkowo nowych i Ŝywo dyskutowanych typów
(np. bezprawne postępowanie z ludzkimi tkankami i organami, ludzkim embrionem i genomem czy teŜ przestępstwa komputerowe) oraz na duŜą
otwartość nowego czeskiego kodeksu karnego na prawo międzynarodowe
i wspólnotowe.
New Czech Penal Code
Abstract
This article indicates most typical features of the new Penal Code of the
Czech Republic, which was adopted on 8 January 2008, and will come into
full force and effect on 1 January 2010. The discussion of the concept,
scope and selected institutions of the new Code, is preceded by the concise
presentation of previous Czech and Czechoslovakian codifying acts relating
to criminal substantive law. The author focuses chiefly on the general part,
using several examples from the special part for illustration purposes.
Prokuratura
i Prawo 7−8, 2009
211