Naumov, A.pmd - Arca

FRANCISZEK SKORYNA Z PO£OCKA JAKO BIBLISTA
Aleksander Naumow (Polska)
Humanizm przyniós³ ogromne zainteresowanie tekstem biblijnym. Wystarczy
przypomnieæ, ¿e narodowe przek³ady ca³ej Biblii pojawiaj¹ siê we Francji (po³owa
XIII w.) i w Italii (koniec XIII w.), ¿e w drugiej po³owie XV w. ukazuj¹ siê
drukiem pe³ne przek³ady: ³aciñski (1456), niemiecki (1466), w³oski (1471), kataloñski (1478), dolnoniemiecki (1478) i czeski (1488). W tym samym czasie ¯ydzi
we W³oszech drukuj¹ Stary Testament1. Na Rusi, w Wielkim Nowogrodzie, powstaje pierwszy cerkiewnos³owiañski pe³ny kodeks biblijny, od imienia organizatora prac zwany Bibli¹ Gen(n)adiusza (1499).
Na pocz¹tku XVI w. biblistyka rozwija siê nadal wspaniale. Uczony kardyna³
Franciszek Ximenes (Jiménez) w staro¿ytnym Complutum (dziœ Alcala’ de Henares) od 1502 r. zorganizowa³ zespo³ow¹ pracê nad wielojêzycznym wydaniem
Biblii; Nowy Testament ukaza³ siê w 1514 r., a Stary Testament w czterech tomach
wypuszczono do koñca roku 1517, szósty tom zawiera s³owniki i inne studia
pomocnicze. Pentateuch opublikowano tu w jêzykach hebrajskim, chaldejskim,
greckim z trzema ró¿nymi przek³adami w jêzyku ³aciñskim (Biblia polyglotta Complutensia). Erazm z Rotterdamu krytycznie wyda³ w Bazylei grecki Nowy Testament z paralelnym przek³adem ³aciñskim i komentarzem (1516); uzyskawszy przywilej papieski na wy³¹cznoœæ swojej edycji zatrzyma³ rozpowszechnienie kompluteñskiej Polyglotty. W Wenecji wyszed³ pe³ny tekst greckiej Septuaginty (1518).
Gdy m³ody Skoryna jeszcze studiowa³ w Krakowie, Marcin Luter, który o
ma³o co nie zgin¹³ od pioruna, wst¹pi³ w Erfurcie do augustianów i tam po raz
pierwszy zetkn¹³ siê z Bibli¹. Skazany na banicjê, swoje t³umaczenie Biblii na
niemiecki rozpocz¹³ na zamku w Wartburgu, gdzie mia³o miejsce s³ynne zdarzenie
z ka³amarzem, którym t³umacz ponoæ rzuci³ w przeszkadzaj¹cego mu diab³a.
Jego Nowy Testament po niemiecku ukaza³ siê w 1522 r., i by³ nieustannie przedrukowywany, natomiast ca³a Niemiecka Biblia w przek³adzie Lutra pojawi³a siê
w 1534 r. Wszystkie te wydania by³y w zasadzie poza zasiêgiem Skoryny i stanowi¹
porównawczy kontekst jego dzia³alnoœci.
1
Hebrajski tekst Piêcioksiêgu (Torah) ukaza³ siê drukiem jeszcze w 1480 r., w Bolonii, Ksiêgi
prorockie (Nebiim) – w 1485 r., w Lombardii, w miejscowoœci Soncino (prowincja Cremona), tam te¿
wydrukowano kompletny tekst ¿ydowskiego Pisma Œwiêtego (1488); Pisma (Kethubim) wydano w
1486 r. w Neapolu.
Êèðèëî-Ìåòîäèåâñêè ñòóäèè, êí. 18
166
Inaczej wygl¹da sprawa z Bibli¹ Czesk¹. Biblia po czesku wysz³a w Pradze w
1488 r. i ponownie rok póŸniej w Kutnej Horze (Kuttenberg), ale Skoryna u¿ywa³
bez w¹tpienia sfinansowanego przez praskich utrakwistów wydania weneckiego
z 1506 r. z oficyny Paw³a Liechtensteina. To pierwsze s³owiañskie Pismo Œwiête
z kart¹ tytu³ow¹, eksponuj¹c¹ przez okreœlenie Biblia Czeska swój narodowy
charakter. Jest ona ozdobiona 109 drzeworytami i zawiera krótkie streszczenia
przed poszczególnymi rozdzia³ami.
Podstawowym Ÿród³em dla biblijnych t³umaczeñ Skoryny by³a Wulgata. Wydanie, z którego najpewniej korzysta³, to czterotomowa edycja Antoniego Kobergera (Koburgera) z Norymbergi z 1487 roku. Tekst biblijny jest tu opatrzony
komentarzami. G³ówny to Miko³aja z Lyry (1280–1349): Postilla litteraris et moralis
in Vetus et Novum Testamentum. Oprócz tego s¹ dodatki: Additiones ad Postillam
magistri Nicolai de Lyra biskupa Burgos – Paw³a de Sancta Maria (1351–1435),
Defensorium Postillae Nicolai de Lyra contra Paulum Burgensem Mateusza
Doeringa (Thöring, 1400–1469) i Postillae super prologos S. Hieronimi Wilhelma
Brito (c. 1210–1275). Mo¿e zna³ te¿ Skoryna wydanie Miko³aja Kes(s)lera z Bazylei
(1487, 1491), tak jak móg³ znaæ oba niemieckie dialektalne przek³ady z ok. 1478
roku, wydane przez H. Quentel(l)a. Byæ mo¿e korzysta³ ze znanego Vocabularius
breviloquus Jana Reuchlina (1451–1522), opublikowanego po raz pierwszy w
1475 r. Co do Biblii Gen(n)adiusza to wydaje siê ma³o prawdopodobne, ¿eby
móg³ mieæ do niej jakiœ dostêp, to samo dotyczy supraskiej Biblii Mateusza Dziesi¹tego.
Biblijne przek³ady i wydania Franciszka Skoryny stawiaj¹ s³owiañsk¹ biblistykê
w pañstwie polsko-litewskim w czo³owym rzêdzie. Wyprzedza on bowiem o kilkanaœcie czy nawet kilkadziesi¹t lat s³ynne polskojêzyczne wydania – Psa³terz
Krakowski (1532), Psa³terz Walentego Wróbla (1539), Jana Leopolitê oraz wydania
akatolickie. Warto te¿ zauwa¿yæ, ¿e angielski przek³ad Nowego Testamentu wychodzi drukiem w 1525 (W. Tyndale), Piêcioksi¹g w 1530, Ksiêga Jonasza rok
póŸniej, a ca³a Biblia w 1535 i 1537 r.
Pierwsz¹ ksiêg¹, któr¹ Franciszek Skoryna 6 sierpnia 1517 r. wydrukowa³ w
Pradze, by³ Psa³terz2. Zawiera on przedmowê wydawcy, 150 psalmów, psalm dodatkowy, 10 pieœni (kantyków) biblijnych i krótkie pos³owie. Na marginesie zosta³y
umieszczone konkordancje z innymi ksiêgami biblijnymi oraz 61 gloss, wyjaœniaj¹cych po rusku trudniejsze s³owa tekstu. Psa³terza bowiem Skoryna nie t³umaczy³, postanowi³ wydaæ go w tradycyjnej cerkiewnos³owiañskiej formie za
jakimœ rêkopisem, dokonuj¹c pewnej iloœci interwencji redakcyjnych. Zasadniczy
tekst Psa³terza przedrukowa³ nastêpnie w Wilnie oko³o 1522 r., usuwaj¹c odsy³acze, glossy, zmieniaj¹c nieco przedmowê i pisowniê niektórych s³ów. Sta³ siê on
pierwsz¹ czêœci¹ tomiku, tradycyjnie okreœlanego jako Ma³a ksiêga podró¿na.
W innej czêœci tego wydania, zwanej Šestodnevec, umieœci³ Skoryna, zgodnie ze
Wydania omawianych ni¿ej tekstów: Áèáëiÿ. Ôàêñiìiëüíàå ¢çíà¢ëåííå Áèáëii âûäàäçåíàé
Ôðàíöûñêàì Ñêàðûíàþ ¢ 1517–1519 ãàäàx, ó 3 òàìàõ. Ðåä. Ñ. Â. Kóçüìèí. Ìiíñê, 1990–1991;
Ë à á û í ö à ¢, Þ. „Çåðöàëî æèòòÿ...“ Ç ëèòåðàòóðíàé ñïàä÷ûíû Ôðàíöûñêà Ñêàðûíû. Ìiíñê,
1991; zob. te¿: Franciszek Skoryna – ¿ycie i pisma. Wybór tekstów i opracowanie M. WalczakMiko³aj-Czakowa, A. Naumow. Gniezno, 2007.
2
167
wschodni¹ tradycj¹, kilkanaœcie wersetów psalmowych w ró¿nych funkcjach liturgicznych.
Po wydrukowaniu Psa³terza Skoryna zacz¹³ wydawaæ pojedyncze tomiki z
t³umaczeniem tekstu poszczególnych ksi¹g Starego Testamentu. Wydawa³ je w
przypadkowej kolejnoœci, co mo¿e œwiadczyæ, ¿e czêœæ t³umaczeñ ju¿ by³a gotowa,
ale jednoczeœnie ca³y czas zajmowa³ siê przek³adaniem i redagowaniem tekstów.
Kolejno wychodz¹ tomy, opatrzone datami dziennymi:
w 1517 r.: Ksiêga Hioba – 10.IX; Ksiêga Przypowieœci – 6.X; Ksiêga Syracha –
5.XII;
w 1518 r.: Ksiêga Eklezjasty – 2.I, Pieœñ nad pieœniami – 9.I, Ksiêga M¹droœci –
19.I, Ksiêgi Królewskie3 – 10.VIII, Ksiêga Jozuego – 20.XII;
w 1519 r.: Ksiêga Judyty – 9.II, Ksiêga Sêdziów – 15.XII.
Z podaniem roku wydania – 1519, lecz bez daty dziennej, wypuœci³ Skoryna
piêæ tomików: otwieraj¹cy ca³oœæ Biblii tom Ksiêgi Rodzaju (gdzie umieœci³ kartê
tytu³ow¹ i Przedmowê ogóln¹), Ksiêgê Rut, Ksiêgê Estery, Treny Jeremiasza i
Ksiêgê Daniela. Pozosta³e czêœci Piêcioksiêgu, tj. Ksiêgi Wyjœcia, Kap³añska,
Liczb i Powtórzonego Prawa nie maj¹ ¿adnej daty, nie mo¿na przeto wykluczyæ,
¿e wysz³y one nawet na pocz¹tku roku 1520.
Tylko te wymienione ksiêgi Starego Testamentu zosta³y wyt³oczone w Pradze,
a przynajmniej te do nas dosz³y. Niektóre z nieopublikowanych przek³adów Skoryny zachowa³y siê w rêkopisach. Jeden z nich, który sp³on¹³ w po¿arze Biblioteki
Krasiñskich w Warszawie w 1944 roku, by³ sporz¹dzony w 1569 r. przez £ukasza
z Ternopola (nad Seretem). Zawiera³ kartê tytu³ow¹, by³ u³o¿ony w kanonicznym
porz¹dku biblijnym i m.in. zawiera³ dwie Ksiêgi Kronik, cztery Ksiêgi Ezdry i
Ksiêgê Tobiasza. Drugi rêkopis, pozwalaj¹cy rozszerzyæ tekst Biblii Skoryny,
powsta³ w latach 1575–1577. Jego twórc¹ jest Dymitr z Zinkowa na Podolu. Kodeks, przechowywany wpierw w monasterze Narodzenia NMP w Wicyniu, a
potem u Œw. Onufrego we Lwowie, zosta³ mechanicznie rozdzielony na dwie
czêœci, z których jedna pozosta³a we Lwowie4, a drug¹ ok. 1843 roku potajemnie
przes³ano do Sankt-Petersburga5. W lwowskiej czêœci znajduje siê niewydrukowana Ksiêga Kronik, a w petersburskiej – Ksiêgi Ezdry, Tobiasza, Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i 12 mniejszych proroków oraz Machabejskie.
W Wilnie jest wa¿ny rêkopis z XVI w., pochodz¹cy z okolic Witebska, z
monasteru œw. Marka6. Znajduj¹ siê w nim m.in. przedmowy Skoryny7 i komen-
Wszystkie cztery jednoczeœnie, tj dwie Samuelowe i dwie Królewskie, ³¹cznie 242 karty druku.
Znajduje siê w kolekcji b. Centralnej Biblioteki Monasterów Bazyliañskich, w LNB NAN Ukrainy
im. W. Stefanyka, sygn. MV 1290.
5
Rosyjska Biblioteka Narodowa (RNB), kolekcja (f. 583) M. P. Pogodina, sygn. 85. Dr Natalia
Wiktorowna Pak dostarczy³a mi zdjêcia i w³asnorêczne odpisy z tego rêkopisu oraz udzieli³a wielu
dodatkowych informacji.
6
MAV F. 19 ¹ 47.
7
Wszystkie przedmowy s¹ zapisane jedna po drugiej i poprzedzaj¹ tekst biblijny. Kolejnoœæ
przedmów jest nastêpuj¹ca: Izajasz, Jeremiasz, Baruch, Ezechiel, 12 mniejszych proroków i Daniel,
natomiast ksiêgi biblijne s¹ w innym porz¹dku: wpierw mniejsi prorocy, a potem wiêksi. Na koñcu
tomu jest Mowa œw. Epifaniusza z Cypru o imionach proroków, ich pochodzeniu, zgonie i gdzie
spoczywaj¹ ich cia³a. W przedmowie do Ksiêgi Izajasza pada stwierdzenie: „napisane z Biblii czeskiej“.
3
4
168
towane teksty proroków, w wersji stosunkowo odleg³ej od tej zachowanej w petersburskim rêkopisie z kolekcji Pogodina. Innym ciekawym przypadkiem jest
wstawienie przez anonimowego kopistê przedmów Skoryny do jednego z egzemplarzy drukowanej Biblii Ostroskiej8.
Zachowa³o siê niewiele egzemplarzy praskich wydañ – w sumie bodaj 266;
czêœæ z nich (40)9 stanowi wspó³oprawne konwoluty, reszta to pojedyncze ksiêgi
lub fragmenty; do tego trzeba dodaæ pewn¹ iloœæ rêkopiœmiennych odpisów.
Pewne fakty wskazuj¹ na to, ¿e Skoryna myœla³ o przet³umaczeniu tak¿e
Nowego Testamentu, ale odst¹pi³ od pomys³u. W Ma³ej ksiêdze podró¿nej, tradycyjnie cerkiewnos³owiañskiej z niewielkimi jêzykowymi nalecia³oœciami lokalnymi, opublikowa³ 10 fragmentów Ewangelii, 1 fragment Dziejów Apostolskich
i 7 czytañ z Listów Paw³owych. Dzieje i Listy Apostolskie wysz³y w ca³oœci w
tomie okreœlanym jako Aposto³, w zwyk³ej cerkiewnos³owiañskiej formie, z przystosowaniem do u¿ytku liturgicznego w cerkwiach. Specyfik¹ wydania jest to, ¿e
poszczególne czêœci ksiêgi opatrzy³ Skoryna przedmowami oraz krótkimi pos³owiami10 i doda³ w³asne streszczenia. Kalendarz w tym tomie nosi tak¿e pewne
cechy indywidualne11.
Aposto³ Skoryny cieszy³ siê znaczn¹ popularnoœci¹, znajdowa³ siê np. w bibliotece s³ynnego Monasteru Supraskiego (w 1557 r.)12, a równie¿ by³ przepisywany
i poddawany ró¿norakim przeróbkom13.
Moskwa, RGB, sygn. 1452; zob. Í å ì è ð î â ñ ê è é, Å. Ë. Ôðàíöèñê Ñêîðèíà. Æèçíü è
äåÿòåëüíîñòü áåëîðóññêîãî ïðîñâåòèòåëÿ. Ìèíñê, 1990, 406–407, 563.
9
Í å ì è ð î â ñ ê è é, Å. Ë. Op. cit., 302–303. Bardzo dok³adn¹ informacjê znajdujemy w:
N e m i r o v s k i j, E. L. Gesamtkatalog der Frühdrucke in kyrillischer Schrift, B. III: Die Prager
Druckerei von Francisk Skorina. Baden-Baden, 1998. W 2003 r. odkryto jeszcze jeden konwolut
Skorynowskiej Biblii – w Górno³u¿yckiej Bibliotece Naukowej w Görlitz. Zob. R a n d o w, N. Skaryna
in Görlitz. – In: Ïðîáëåìè íà Êèðèëî-Ìåòîäèåâñêîòî äåëî è íà áúëãàðñêàòà êóëòóðà ïðåç
IÕ–Õ â. (= Êèðèëî-Ìåòîäèåâñêè ñòóäèè. Êí.17) Ñ., 2007, 603–612.
10
W streszczeniach Dziejów i Listów Apostolskich Skoryna uwypukla te cechy i wydarzenia, które
s¹ mu szczególnie bliskie. Przedstawiaj¹c œw. £ukasza pisze, ¿e to â ëåêàðñêèõ íàóêàõ äîêòîð
ïðåíàâ÷åíûé, który áóäó÷û ëåêàðåì òåëåñíûì äîñêîíàëûì zrozumia³, ¿e wszystkie rzeczy cielesne
s¹ marne i przemijaj¹ce i postanowi³ zostaæ ëåêàðåì äóø íàøèõ. „Wiedzia³ bowiem – pisze Skoryna
– ¿e nie samym chlebem czy lekarstwem ¿yje cz³owiek, ale raczej ka¿dym s³owem, które pochodzi z
ust Bo¿ych [Pwt 8:3; £k 4:4], przez które niebiosa zosta³y umocnione, ziemia osadzona, wodom
ustanowione granice i wszystkie rzeczy widzialne i niewidzialne zosta³y stworzone, a które przemin¹,
tylko samo S³owo Pañskie przebywa na wieki wieków“. Podkreœla nastêpnie przewagê wielojêzycznoœci
nauki apostolskiej nad jednojêzycznoœci¹ g³oszenia proroków i – przynajmniej odnoszê takie wra¿enie
– wiêksz¹ efektywnoœæ pism Paw³a i innych nad ustnym przepowiadaniem Piotra (Przedmowa do
Dziejów). Streszczaj¹c drugi list do Koryntian podkreœla, ¿e Pawe³ g³osi³ im Ewangeliê „íå ñâîåãî
ðàäè ïîæèòêó, íî äëÿ Áîæèåé õâàëû“ (por. 2 Kor. 11:7) i ¿e jest wprawdzie „w mowie niewymowny,
lecz w piœmie nauczony“ (Przedmowa do 2 Kor). Równie¿ w innych miejscach (Przedmowy do Rz, 1
Kor, Ga, Flp, 1 Tes) mo¿na odkryæ osobisty stosunek Skoryny do referowanych wydarzeñ i wypowiedzi.
11
Specyfik¹ kalendarza Skoryny jest umieszczenie cyklu œwi¹t sta³ych przed cyklem ruchomym.
W kalendarzu znajdujemy kilka wspomnieñ s³owiañskich: Sawa Serbski, Symeon Serbski, W³odzimierz
„samodzier¿ec który ochrzci³ ziemiê rusk¹“ oraz Borys i Gleb. Pod 26.X, kiedy jest wspomnienie
„wielkiego trzêsienia“, dodano informacjê, ¿e trzêsienia ziemi zdarzaj¹ siê w krajach po³udniowych.
12
Dzisiaj mo¿na wskazaæ tylko dziesiêæ zachowanych egzemplarzy tego wydania.
13
Zob. Rêkopisy cerkiewnos³owiañskie w Polsce. Katalog. Wyd. drugie zmienione. Oprac. A.
Naumow, A. Kaszlej, E. Naumow, J. Stradomski. Kraków, 2004, nr 48, 62, 71 i 92; por. I ñ à º â è ÷,
ß. Ä. Ëiòåðàòóðíà ñïàäùèíà Iâàíà Ôåäîðîâà. ˒âiâ, 1989; Í å ì è ð î â ñ ê è é, Å. Ë. Ôðàíöèñê
Ñêîðèíà..., 467–486.
8
169
Wszystkie praskie wydania Skoryna zaopatrzy³ w przedmowy, pos³owia i komentarze, nawi¹zuj¹ce g³ównie do przedmów œw. Hieronima, komentarzy Miko³aja de Lyra i weneckiej Biblii czeskiej (1506). Zawar³ w nich wielki ³adunek
wiedzy cz³owieka z pogranicza œredniowiecza i renesansu, biblisty tradycyjnego
i erazmiañskiego, humanisty, filologa, chrzeœcijanina.
Równie¿ w swoich utworach hymnograficznych Skoryna pozostawa³ biblist¹.
Najciekawszym w tym wzglêdzie utworem jest Akatyst do œw. Jana Chrzciciela,
a w nim ikosy 5, 8 i 11. Nawi¹zuj¹c bowiem w stichirach 1 i 3 do s³ów Pana, ¿e
Jan jest najwiêkszym prorokiem i cz³owiekiem miêdzy narodzonymi z niewiast
(£k 7:28, por. Mt 11:11)14, Skoryna przeprowadza konkretne porównanie œw.
Jana z licznymi postaciami Starego Testamentu.
Poszczególne postaci z kolumny pierwszej naszej tabeli i œw. Jana ³¹cz¹ cechy wyszczególnione w kolumnie drugiej, a Jan je przewy¿sza cnot¹ z kolumny
trzeciej. Jest on bowiem:
Íîÿ
Àâðààìà
Èñààêà
ßêîâà
Ëåâèÿ
Iîñèôà
Iîâà
Ìîèñåÿ
Ààðîíà
Eëèàçàðà
Èñóñà Íàââèíà
Êàëåôà
ïðàâåäíàãî ïðåäú Áîãîìú
âåðíà ñëîâåñåìú Ã[î](ñ)[ïî]äüíèìú
âåäåíà êî æåðòâå
âî ÷àäåõú äóõîâíûõú
âî ïëåìåíè ñâîåìú
âî ÷èñòîòå òåëåñíîé
âî ìëàäîñòè ñâîåé
â çàêîíå Áîæèåìú
âú æåðòîâíîìú ÷èíó
âú Áîæèåìú ðåâíîâàíèè
âî áðàíåõú äóõîâíûõú
âî ñîãëåäàíèè çåìëè îáåòîâàííîå
ñïðàâåäëèâåéøè
âåðíåéøè
ïîñëóøíåéøè
ìíîæàéøè
äîñòîéíåéøè
êðàñíåéøè
òåðïåëèâøè
ÿñíåéøè
ñâ[ÿ]òåéøè
ñìåëåéøè
êðåï÷åéøè
õâàëüíåéøè
Wy¿szoœæ œw. Jana nie jest ka¿dorazowo uzasadniana, lecz wynika z przes³anki
ogólnej o jego najwy¿szym statusie wœród ludzi i proroków. Mo¿na siê zastanawiaæ, dlaczego Skoryna dokona³ takiego a nie innego wyboru, zw³aszcza mo¿e
dziwiæ wybór Eleazara i Kaleba. Otó¿ wydaje siê, ¿e kierowa³ siê on w tym wypadku
nie tyle Piêcioksiêgiem, co pochwa³¹ ojców z Ksiêgi Syracha, gdzie w rozdzia³ach
44–46 znajdujemy skrócon¹ historiê przejawów chwa³y Bo¿ej okazywanej
Izraelowi. Ksiêgê M¹droœci Syracha Skoryna wyda³ w grudniu 1517 r., zaopatruj¹c
j¹, jak wiemy, w swoj¹ przedmowê, poprzedzon¹ znakomitym Prologiem Syracha.
W tej przedmowie pisze, ¿e ksiêga dzieli siê na dwie czêœci, a ta druga, od rozdzia³u
44 do koñca, „wiedzie nas ku œwiêtoœci i dobrym uczynkom drog¹ przyk³adu,
przypominaj¹c nam ¿ywoty œwiêtych, którzy dobrze spêdziwszy ¿ycie na tym
œwiecie, po œmierci dost¹pili wiecznej chwa³y“15. Stamt¹d móg³ wzi¹æ po kolei
Cerkiewnos³owiañski i zale¿ne, w tym serbski, przek³ady w £k 7:28 realizuj¹ taki tekst grecki, w
którym by³o dodane s³owo „prorok“, co jest zreszt¹ zgodne z wymow¹ wersu 26. Nowsze przek³ady
koryguj¹ to, uzyskuj¹c zgodnoœæ z Mt 11:11, gdzie o proroku nie wspomina siê; por. jednak w. 9 i 13.
Skoryna w stichirze 1 i ikosie 12 idzie za £ukaszem, a w stichirze 3 za Mateuszem.
15
Równie¿ w ogólnej przedmowie do Biblii (przed Ksiêg¹ Genesis) Skoryna pisze, ¿e Ksiêga
Syracha zawiera w sobie ca³¹ naukê o dobrych obyczajach.
14
170
Noego, Abrahama, Izaaka, Jakuba i dwóch jego synów Lewiego i Józefa, potem
Moj¿esza, Aarona, Eleazara jako ojca omawianego Pinchasa oraz Jezusa i Kaleba.
W tym wyliczeniu nie ma tylko Hioba miêdzy Józefem/Jakubem a Moj¿eszem.
Kolejna „biblijna“ strofa to ikos ósmy – wymienia Skoryna w nim Gedeona
i Samsona jako sêdziów, Samuela, któremu Syrach poœwiêca wiêcej uwagi (46:13–
20), by przejœæ do królów – Dawida i Salomona, w naturalny sposób przywo³uj¹c
Eliasza, którego w¹tek podnosi sama Ewangelia, przytaczaj¹c s³owa Chrystusa,
¿e Jan jest Eliaszem, który ma przyjœæ (Mt 11:14). Pojawia siê dalej porównanie
do wybitnego ucznia Eliaszowego – Elizeusza i – ju¿ poza wytycznymi Syracha
– wiêkszych proroków: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Daniela i Barucha.
Tak wiêc Jan dziêki poszczególnym zaletom jest:
ñìåëåéøè ñìûñëîìú
ñèëíåéøè äóõîìú
ñìèðåíåøè (!) ñåðöåì
óìèëíåéøè ïåíèåì
ìíîæàéøè ðàçóìîì
ñîâåðøåíøè èíî÷åñòâîìú
ñëàäøè äðóãîëþáñòâîìú
ÿñíåéøè ïðîðî÷åñòâîì
áîëøè òåðïåíèåìú
âûøøè âèäåíèåì
ïðîçîðíåéøè óìîìú
ñâÿòåéøè äóøåþ
Ãåäåîíà ÷óäíàãî
Ñàìñîíà ìîöíàãî
Ñàìóèëà ÷åñíàãî
Äàâûäà òåðïåëèâàãî
Ñàëîìîíà ìóäðàãî
Èëèè ðåâíèâàãî
Åëèñåÿ ùåäðàãî
Èñàè áîãîñëîâèâàãî
Åðåìèè ïëà÷ëèâàãî
Åçåêèèëÿ áîãîçðèìàãî
Äàíèëà æàäîñòèâàãî
Âàðóôà ïîñëóøëèâàãî
Okreœlenia starotestamentowych bohaterów maj¹ bardzo ró¿norodn¹ motywacjê, w wypadku Samsona, Salomona, Eliasza, Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela
bardzo czyteln¹, w pozosta³ych wypadkach stanowi¹c¹ interpretacjê dzia³añ okreœlanych postaci.
Kontynuacj¹ tych porównañ jest ikos jedenasty. Porównuje siê w nim œw.
Jana Chrzciciela z dwunastoma tzw. mniejszymi prorokami. Skoryna pod koniec
praskiego okresu zacz¹³ wydawaæ ksiêgi prorockie, ale opublikowa³ tylko Treny
czyli P³acz proroka Jeremiasza i Ksiêgê Daniela. W ogólnej przedmowie do Biblii
wymienia on ksiêgê szesnastu proroków, charakteryzuj¹c znaczenie ka¿dego z
nich dla chrystologii i ekonomii zbawienia. Po Izajaszu, Jeremiaszu, Ezechielu i
Danielu wymienia grupê dwunastu proroków. S¹ to kolejno: Ozeasz, Joel, Amos,
Abdiasz, Jonasz, Micheasz, Nahum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zachariasz
i Malachiasz. W tej samej kolejnoœci prorocy ci zjawiaj¹ siê w ikosie 11 (z pomy³k¹
w imieniu Malachiasza). Pierwsz¹ istotn¹ spraw¹ jest tu porz¹dek wymieniania
pierwszych szeœciu, w LXX kolejnoœæ ta jest inna (Oz, Am, Mich, Joel, Abd,
Jon), ale w tradycji s³owiañskiej porz¹dek ustali³ siê taki jak u Skoryny. Podstaw¹
okreœleñ przy poszczególnych prorokach – tam gdzie to by³o mo¿liwe – jest
odwo³anie siê do semantyki imion proroków, zapewne za komentarzami œw. Hieronima i Miko³aja de Lyra, a mo¿e tak¿e wschodnimi: Doroteusza z Gazy, Epifaniusza z Cypru, Efrema Syryjczyka, Teodoreta z Tyru czy za innymi Ojcami,
komentuj¹cymi pisma proroków, ich ¿ywot i imiona. W ten sposób ikos 11 Akatystu ku czci œw. Jana Chrzciciela sta³ siê erudycyjnym popisem biblisty z Po³ocka,
171
który nie zd¹¿y³ (czy nie zdo³a³?) wydrukowaæ przygotowanych ju¿ innych ksi¹g
Starego Testamentu, a mo¿e tylko my o tym nie wiemy.
Porównania Jana Chrzciciela z dwunastoma mniejszymi prorokami i ich okreœlenia w tej strofie wygl¹daj¹ tak:
Îñèè
Èîèëà
Àìîñà
Àâäåÿ17
Èîíû18
Ìèõåÿ
Íàóìà
Àâàêóìà20
Ñîôîíèè
Àããåÿ
Çàõàðèè23
Ìàëàõà (!)
ïðîðîêà
ñâ[ÿ]òîãî
ïàñòûðÿ16
ðàáà Ã[î](ñ)[ïî]äüíÿ
ãîëóáà
Ìîðàñòåíà19
âòåøèòåëÿ
âîèíà êðåïêà21
ñòðàæà
âåñåëàãî22
ïàìåòíàãî
àíãåëà24
÷åñíåèøè
ñëàâíåéøè
òåðïëèâøè
äîñòîèíåéøè
ïîñëóøíåéøè
ñâ[ÿ]òåèøè
óìèëíåèøè
ñèëíåiøè
ïðîçîðíåéøè
êðàñíåéøè
ïîëíåéøè
ÿñíåéøè
Zachowana w rêkopisie Pog. 85 Przedmowa do 16 proroków nie dotyka
semantyki ich imion. Izajaszowi poœwiêcono tutaj du¿y fragment tekstu, cytuj¹c
nawet dwadzieœcia pierwszych wierszy ksiêgi. Nazywa go Skoryna najwiêkszym
z proroków i, za œw. Hieronimem, podkreœla mesjañski, niemal ewangelijny charakter jego wypowiedzi. Bardzo obszernie omawia on Ksiêgê Jeremiasza, przytaczaj¹c na koñcu legendê o ukryciu przez niego Arki Przymierza z napisanym
tetragramem i o przeniesieniu cia³a proroka przez Aleksandra Wielkiego do Aleksandrii. Podobnie streszcza Ezechiela, wskazuj¹c na najwa¿niejsze w kluczu
mesjañskim fragmenty, dodaj¹c na koñcu legendê o rybach, które na jego polecenie wyp³ywa³y i karmi³ nimi ludzi. Daniela (kopista)? mylnie nazywa mniejszym
prorokiem, ale podaje krótkie streszczenie i uwagê o ró¿nicach miêdzy hebrajsk¹
Por. Am 1:1, lecz w wersji hebrajskiej, natomiast w tradycji greckiej zob. 7:14–15. O pasterskim
zawodzie Amosa wspomina Skoryna w Przedmowie do ksi¹g prorockich.
17
W Abdiaszu tradycja widzia³a syna wdowy, uratowanego przez Eliasza, lub oszczêdzonego
przez niego trzeciego piêædziesi¹tnika.
18
Zwykle przyjmuje siê, ¿e Jonasz jest prorokiem z Get-Ofer ko³o Nazaretu, który przepowiedzia³
Jeroboamowi II pomoc Bo¿¹ w odbudowaniu królestwa izraelskiego (4 Krl 14:25). Skoryna jednak w
Przedmowie do ksi¹g prorockich ³¹czy jego postaæ z dzia³alnoœci¹ Eliasza i wi¹¿e z Jonaszem postaæ
syna pewnej wdowy z Sarepty, która karmi³a Eliasza. Eliasz o¿ywi³ jej zmar³ego syna (3 Krl 17:7–24).
19
Morastejczyk; z miejscowoœci Marofa, Moreset (35 km od Jerozolimy). W Przedmowie Skoryna
podaje, ¿e Pismo œw. mówi o dwóch Micheaszach.
20
Skoryna w Przedmowie uto¿samia proroka z Habakukiem, który przyniós³ Danielowi obiad do
jaskini lwów, Dan 14:32–38. Uto¿samianie autora ksiêgi z noszonym przez anio³a za w³osy prorokiem
jest kwestionowane.
21
Hab 2:1.
22
Podnosi siê fakt, ¿e Aggeusz ujrza³ ukoñczon¹ œwi¹tyniê i ¿e pierwszy zacz¹³ œpiewaæ „Alleluja!“,
ale Skoryna o tym nie pisze.
23
W Przedmowie mówi siê o wspólnej dzia³alnoœci, œmierci i pochówku Zachariasza i Aggeusza.
24
W Malachiaszu lud widzia³ anio³a, a niektórzy myœleli, ¿e to Ezdra. Skoryna podnosi fakt, ¿e
pisa³ on po wszystkich prorokach.
16
172
wersj¹ Ksiêgi a chrzeœcijañsk¹. O pozosta³ych prorokach informacje s¹ podobne
– kim byli, ile rozdzia³ów zawiera ich ksiêga i gdzie zostali pochowani. Rêkopiœmienna Przedmowa musi byæ dok³adnie porównana z wydrukowanymi tekstami
jego przedmów i z ewentualnymi Ÿród³ami, stanowi¹cymi dla naszego biblisty
bezpoœredni¹ inspiracjê.
Tak wiêc Franciszek Skoryna z Po³ocka, obcuj¹c z Pismem Œwiêtym w co
najmniej szeœciu jêzykowych szatach (hebrajska, grecka, ³aciñska, czeska, polska
i cerkiewnos³owiañska) jako t³umacz, wydawca, komentator, i tak¿e jako hymnograf demonstruje swoj¹ ogromn¹ wiedzê biblijn¹. Ale dzieli siê te¿ z nami
swoimi opartymi na t³umaczonej przez siebie Biblii przemyœleniami, ¿e bez bojaŸni
Bo¿ej, bez m¹droœci i bez dobrych obyczajów nie s¹ w stanie ludzie pospolici
¿yæ poczciwie na ziemi (Przedmowa do Ksiêgi Przys³ów), ¿e najwy¿sz¹ m¹droœci¹
jest rozmyœlanie o œmierci i poznanie samego siebie i wspominanie tego, co ma
nadejœæ (Przedmowa do Ksiêgi Hioba). Dlatego tak naturalnie brzmi jego ¿yciowe
credo, zapisane w 1519 r. w s³awnym Starym Mieœcie Praskim i któremu by³
wierny a¿ do œmierci: Narodziliœmy siê nie tyle dla samych siebie, co dla s³u¿enia
Bogu i dobru publicznemu (Przedmowa do Ksiêgi Estery).
FRANCIS SKORINA FROM POLOCK AS A BIBLICAL SCHOLAR
(Summary)
The article gives a general picture of the activity of Francis Skorina as a translator,
commentator and publisher of biblical texts, mainly Old Testament ones, and as an editor,
publisher and author of hymnographic and euchographic works (Prague 1517–1520 and
Vilnius 1522, 1525). Skorina printed twice the Plaster without, however, translating it and
published one time each 22 OT books with a linguistic revision of the text. In 1525 he
published a Church Slavic apostolos (epistle book) with forewords by himself and a specific
calendar. The language into wich Skorina translated the bible texts and wich he used in the
prefaces and aftrwords of his publications was defined by himself as Russian. Today it is
called usually Old Byelorussian – a literary language based on Old Church Slavic with a
strong influence from the written and spoken language used in the Great Principality of
Lithuania.
Besides the printed translations and the manuscript copies of them, the written tradition
has preserved several MSS with biblical books translated by Skorina and with prefaces to
them, which the Polish humanist was not able to publish. While the printed books have
been published many times and can be found easily in an electronic variant, the manuscript
texts have not as yet been studied will and are poorly known.
F. Skorina also took care also of liturgical books. The “Malaya Podorozhnaya Knizhka”,
which is a kind of a psalter with a service attached to it, has also New Testament texts and
among the akathistoi, canons and prayers added to them and meant for every day of the
week, we find some prayers and two akathistoi created by him even with an acrostic. The
article directs the attention of the reader to the biblical similes in the Akathistos of John the
Baptist (especially in ikoses 5, 8 and 11), which show Skorina’s profound knowledge of the
Bible and his high artistic mastery.
Alexander Naumov
The Ca Foscari University – Venice
173