karpie a środowisko wodne

KARPIE A ŚRODOWISKO WODNE
na podst. Podstaw biologii ryb K. Opuszyńskiego, Wa-wa 1983.
Oprac.: Olga Smaga, Ekostraż.
TEMPERATURA WODY
Ryby odbierają bodźce termiczne za pomocą układu nerwowego (receptory rozmieszczone są w skórze na całej
powierzchni ciała oraz płetw) oraz dzięki informacjom płynącym z wnętrza organizmu (zmiany szybkości
zachodzenia procesów przemiany materii). Wrażliwość na te bodźce wzrasta razem ze zwiększeniem się
powierzchni, na którą oddziaływają, zaś reakcja ryb na nie zależy w dużej mierze od prędkości ich zmian
w czasie.
Karpiowate (Cyprinidae) należą do ryb ciepłolubnych, dla których najkorzystniejsze są temperatury w pobliżu
lub powyżej 20 st. C. Temperatury letalne tych ryb zmieniają się wraz ze stadium rozwoju
osobniczego oraz w zależności od temperatury, w jakiej te zwierzęta przebywały, zanim trafiły do
innego
zbiornika.
Najbardziej
wrażliwe
są
osobniki
z
pierwszych
faz
rozwoju.
Zwykle ryby szybciej aklimatyzują się w wodach o wyższej temperaturze, aniżeli niższej.
Temperatury preferowane także zależą od warunków termicznych, do których ryby przywykły. Karp wybiera
stopniowo
wyższe
temperatury
wraz
ze
wzrostem
temperatury
aklimatyzacji
(wykres).
Zależność pomiędzy temperaturą aklimatyzacji a temperaturą wybieraną;
na przykładzie kilku ryb (wg Opuszyński 1971).
Wraz ze wzrostem temperatury zwiększa się intensywność podstawowej przemiany materii, a więc wzrasta
także zużycie tlenu w ilości niezbędnej do utrzymania ciągłości procesów życiowych (zużycie tlenu w stanie
wzmożonej aktywności jest niewiele, bo ok. 4-krotnie, większe).
GAZY ROZPUSZCZONE W WODZIE
Woda ma ponad 800 razy większą gęstość i zawiera mniej tlenu w tej samej jednostce, niż powietrze.
Oddychanie w wodzie jest zatem trudniejsze, ale – tak samo, jak w przypadku zwierząt lądowych –
w procesie tym najważniejszą rolę pełni tlen i dwutlenek węgla. Zawartość azotu jest dla ryb
obojętna,
a
w
dużych
stężeniach
trujący
może
być
amoniak
i
siarkowodór.
Narządem wymiany gazowej u ryb są skrzela, omywane przez wodę, a powierzchnią wymiany gazowej całkowita powierzchnia naczyń krwionośnych, które występują w blaszkach skrzelowych.
Wzrost temperatury oraz zasolenia wody powoduje zmniejszenie rozpuszczalności tlenu w wodzie.
Karp należy do gatunków mogących żyć w wodzie zawierającej 5 mg O2/l lub mniej. Trudności pojawiają się przy
wartości 1,5-2 mg O2/l*, zaś śnięcia – przy 0,2-0,3 mg O2/l* (* - w temperaturze wody bliskiej 0 st. C).
Dzięki obecnym w krwi erytrocytom, które zawierają barwnik oddechowy – hemoglobinę, możliwe jest
chemiczne wiązanie i przenoszenie tlenu do wszystkich części. Erytrocyty przyłączają 99% tlenu pobieranego
z wody, 1% tego gazu jest fizycznie rozpuszczany w osoczu. Krew pochłania również dwutlenek węgla
i transportuje do powierzchni oddechowych, gdzie gaz ten zostaje wydalony do wody omywającej skrzela.
Wpływ różnych czynników na
reagowanie hemoglobiny z tlenem
(wg Stroganowa 1962).
Spadek stężenia tlenu poniżej wartości krytycznej powoduje z początku zaniepokojenie ryb i wzmożoną
ruchliwość. Deficyt tlenowy, powstały w ten sposób, jest kompensowany następnie przez spadek aktywności.
Wpływ
temperatury
i
zawartości
tlenu
w
wodzie
trzeba
rozpatrywać
łącznie.
Jest możliwa aklimatyzacja ryb do gorszych warunków tlenowych i zwykle zajmuje ona kilka dni.
Na odczyn wody ma wpływ wysokość stężenia amoniaku wydalanego przez rybę (alkalizuje on środowisko).
Zakres tolerancji karpia wynosi ok. 4,0-11,0 pH (wg EIFAC/FAO 1971) - chyba, że ryba była adaptowana.
UWAGI





Ocenę warunków, w jakich żyje karp, należy przeprowadzić biorąc pod uwagę wiele czynników.
Ilość pobieranego tlenu nie zwiększa się wprost proporcjonalnie do wzrostu masy ciała (u większych
ryb opada intensywność przemiany materii, a więc zmniejsza się też zużycie tlenu).
Pogorszenie się warunków wymiany gazowej powoduje u ryb zwiększenie liczby ruchów wieczek
skrzelowych oraz ich amplitudę (głębokość oddechu -> należy obserwować zmiany objętości jamy
gębowej i jamy skrzelowej). Powoduje to wzrost objętości wody przemywającej skrzela, co
kompensuje w pewnych granicach niedobory w zawartości rozpuszczonego tlenu, lecz jednocześnie
jest przyczyną zwiększania podstawowej przemiany materii, a więc przy dużym deficycie tlenu
prowadzi to nieuchronnie do śnięcia ryby.
Skóra uczestniczy w procesie oddychania (przynajmniej dopóki nie wyschnie). Karpie mogą średnio
17-22% pobranego tlenu uzyskać w wyniku oddychania skórnego (Streclowa 1951, 1953).
Skrzela pozbawione wodnego otoczenia u większości ryb sklejają się ze sobą i są oblepione śluzem,
obficie wydzielanym przy deficycie tlenu, który z czasem zasycha.