Nr 125 - Instytut Spraw Publicznych

Nr 125
grudzieñ 2011
Analyses & Opinions
Analizy i Opinie
Jak wspieraæ wolne media w regionie
Partnerstwa Wschodniego?
El¿bieta Kaca
l
Pomoc udzielana przez Polskê na rzecz wolnych mediów
w krajach Partnerstwa Wschodniego jest zdominowana
przez kilka du¿ych projektów na Bia³orusi: Bie³sat TV
i dwie radiostacje – Radio Racja i Europejskie Radio dla
Bia³orusi. Niewielkie œrodki finansowe pozostaj¹ na
wsparcie mniejszych projektów. Aby zwiêkszyæ zakres
beneficjentów, Polska powinna podj¹æ wysi³ki na rzecz
pozyskania sta³ego dofinansowania swojego projektu
telewizyjnego ze Ÿróde³ Unii Europejskiej lub innych donorów. Ponadto nale¿y rozwa¿yæ przejœcie przez te media wy³¹cznie na nadawanie w Internecie.
l
Wsparcie dla wolnych mediów powinno byæ priorytetem
horyzontalnym polskiej wspó³pracy rozwojowej we wszystkich pañstwach Partnerstwa Wschodniego i powinno byæ
kontynuowane co najmniej w perspektywie trzyletniej.
Bior¹c pod uwagê zwiêkszanie siê popularnoœci Internetu jako Ÿród³a informacji i mo¿liwoœci finansowe polskiej wspó³pracy rozwojowej, nale¿y wspieraæ g³ównie
dostêp do niezale¿nej informacji przez Internet.
l
W krajach, w których dotychczas by³y finansowane projekty medialne w ramach polskiej wspó³pracy rozwojowej, nale¿y dokonaæ ewaluacji tych dzia³añ.
l
Nowo powo³ana Fundacja Solidarnoœci Miêdzynarodowej, odpowiadaj¹ca za realizacjê projektów demokratyzacyjnych, powinna wys³aæ misje eksperckie do krajów
beneficjentów i na podstawie ich wyników opracowaæ
program wsparcia niezale¿nych mediów.
T
ak zwana arabska wiosna uœwiadomi³a zarówno instytucjom Unii Europejskiej,
jak i pañstwom cz³onkowskim potrzebê wiêkszego wsparcia na rzecz budowy
demokracji i spo³eczeñstwa obywatelskiego w najbli¿szym s¹siedztwie. Dotyczy
to nie tylko udzielania pomocy w regionie Afryki Pó³nocnej, ale tak¿e w Europie
Wschodniej. Za wschodni¹ granic¹ Unii Europejskiej rozci¹ga siê mieszany pejza¿ pañstw
Partnerstwa Wschodniego w zakresie przestrzegania przez nie swobód demokratycznych.
Wed³ug rankingu Freedom House z 2011 roku, ¿aden z krajów regionu nie jest obecnie
klasyfikowany jako „wolny”1. Spo³eczeñstwa tych pañstw wykazuj¹ jednak du¿e przywi¹zanie do wartoœci demokratycznych2. Przyk³adem protestów spo³ecznych na szersz¹
skalê w tym regionie by³y kolorowe rewolucje w Gruzji i na Ukrainie oraz protesty
w Mo³dawii w 2009 roku.
Polska – bêd¹c promotorem inicjatywy Partnerstwa Wschodniego – powinna szczególnie
intensywnie wspieraæ proces demokratyzacji w tym regionie, podejmuj¹c dzia³ania na
poziomie zarówno unijnym, jak i narodowym. Pierwsze kroki w tym kierunku zosta³y poczynione. Po wybuchu rewolucji w Afryce Pó³nocnej polski rz¹d zg³osi³ pomys³ utworzenia
Europejskiego Funduszu na rzecz Demokracji. Instytucje unijne pracuj¹ obecnie nad szczegó³owymi propozycjami w tym zakresie. Na poziomie krajowym powo³ano Fundacjê Solidarnoœci Miêdzynarodowej, która bêdzie mia³a za zadanie finansowaæ projekty demokratyzacyjne. Obie inicjatywy musz¹ byæ jednak wype³nione treœci¹. Niniejsze opracowanie ma
na celu przedstawiæ sytuacjê w jednym z g³ównych obszarów odzwierciedlaj¹cych stan
demokracji w krajach Partnerstwa Wschodniego – w obszarze wolnoœci mediów i dostêpie
do niezale¿nej informacji. Zestawienie tych informacji z omówieniem dotychczasowej aktywnoœci Polski na rzecz wspierania wolnych mediów na poziomie narodowym pozwoli przedstawiæ propozycje dotycz¹ce potencjalnego zaanga¿owania polskiej wspó³pracy rozwojowej w tej dziedzinie. Opracowanie zawiera opinie i rekomendacje zebrane podczas debaty
nad raportem Media landscape of Eastern Partnership Countries3.
1
Freedom in the World 2001 – http://www.freedomhouse.org/images/File/fiw/FIW_2011_Booklet.pdf [dostêp: 15 paŸdziernika
2011 roku].
2
W 2008 roku w ankiecie European Values Study ze stwierdzeniem: „Demokracja mo¿e mieæ pewne problemy, ale jest
najlepsz¹ form¹ rz¹dzenia” zgodzi³ siê nastêpuj¹cy odsetek spo³eczeñstw: Gruzja – 96,3%, Azerbejd¿an – 92,6%, Bia³oruœ
– 89,1%, Armenia – 87,7%, Ukraina – 76,8%, Mo³dawia – 72,4%. Szerzej – por. http://info1.gesis.org/EVS/Studies/ [dostêp:
15 paŸdziernika 2011 roku].
3
Media landscape of Eastern Partnership Countries, Yerevan Press Club, Friedrich Ebert Stiftung, Yerevan 2011 – http://www.
fes.ge/images/Fes_Files/2011-Publ-AM/web_medialandscapes_eng.pdf [dostêp: 15 paŸdziernika 2011 roku]. Raport zosta³
zaprezentowany w Polsce w trakcie okr¹g³ego sto³u „Pejza¿ medialny krajów Partnerstwa Wschodniego”, zorganizowanego
28 wrzeœnia 2011 roku w Instytucie Spraw Publicznych.
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
3
Stan wolnoœci mediów w krajach Partnerstwa Wschodniego4
Z
punktu widzenia stanu wolnoœci mediów, w regionie Partnerstwa Wschodniego mo¿na
wyró¿niæ dwie grupy pañstw. Pierwsz¹ z nich stanowi¹ Mo³dawia, Gruzja i Ukraina,
gdzie istniej¹ realne warunki dzia³ania niezale¿nych mediów (mimo wielu ograniczeñ)
i gdzie funkcjonuje doœæ pluralistyczny pod wzglêdem prezentowanych opcji politycznych
rynek medialny. Drug¹ grupê tworz¹ Armenia, Azerbejd¿an i Bia³oruœ (najwiêksze ograniczenia wolnych mediów), w których dominuj¹c¹ rolê odgrywaj¹ media prorz¹dowe, pañstwo zaœ
podejmuje intensywn¹ politykê na rzecz ograniczania wolnoœci mediów.
Oprócz Bia³orusi, wszystkie pañstwa Partnerstwa Wschodniego uchwali³y specjalne
regulacje prawne w zakresie prawa medialnego. Na przyk³ad w Armenii przyjêto stosunkowo liberalne prawo prasowe, z kolei gruziñskie prawo o wolnoœci wypowiedzi z 2004 roku stanowi doœæ solidn¹ gwarancjê niezale¿noœci mediów. Wystêpuj¹ jednak nadal luki
w zakresie zgodnoœci poszczególnych norm prawa z powszechnie przyjêtymi standardami
miêdzynarodowymi. Ponadto praktyka pokazuje, ¿e realne wdra¿anie nawet najbardziej
liberalnego prawa jest du¿ym wyzwaniem ze wzglêdu na problemy z niezawis³oœci¹ s¹downictwa. Przeszkod¹ jest równie¿ brak szczegó³owych rozwi¹zañ prawnych na poziomie
konkretnych instytucji i przyjmowanie nowelizacji przepisów wprowadzaj¹cych restrykcje.
Regularny monitoring otoczenia instytucjonalno-prawnego w zakresie wolnoœci mediów
w pañstwach Partnerstwa Wschodniego jest prowadzony na poziomie Organizacji Bezpieczeñstwa i Wspó³pracy w Europie oraz Rady Europy.
Media elektroniczne – telewizja i radio
Najwa¿niejszym Ÿród³em informacji dla spo³eczeñstw regionu Partnerstwa
Wschodniego jest telewizja. Na przyk³ad w 2011 roku w Gruzji 88% obywateli deklarowa³o, ¿e pozyskuje informacje w pierwszej kolejnoœci z tego medium, z kolei w Mo³dawii
odpowiedzia³o tak 71% badanych. Rynek telewizyjno-radiowy w tym regionie jest daleki od
niezale¿noœci. We wszystkich krajach Partnerstwa Wschodniego charakterystyczna jest
znaczna zale¿noœæ instytucji reguluj¹cych funkcjonowanie mediów telewizyjnych i radiowych od w³adzy pañstwowej5. Wp³yw pañstwa na decyzje o udzieleniu licencji na prowadzenie dzia³alnoœci przez konkretne media jest wiêc du¿y. W Armenii i Azerbejd¿anie oraz
na Bia³orusi dominuj¹ media powi¹zane z w³adz¹ pañstwow¹. Pluralizm rynku medialnego
pod wzglêdem prezentowania informacji ró¿nych opcji politycznych wystêpuje w Mo³dawii
i Gruzji oraz na Ukrainie, ale œrodki masowego przekazu w tych pañstwach w du¿ym stopniu
s¹ w³asnoœci¹ biznesu powi¹zanego z ró¿nymi politykami, zarówno prorz¹dowymi, jak
i opozycyjnymi. Taka sytuacja prowadzi do stosowania nacisków na dziennikarzy przez
w³aœcicieli mediów i sprzyja autocenzurze. W rezultacie udzia³ w rynku medialnym stacji
prezentuj¹cych obiektywne informacje jest niewielki.
Rz¹dy wszystkich krajów Partnerstwa Wschodniego staraj¹ siê zwiêkszaæ kontrolê nad
rynkiem telewizyjnym i radiowym. Najpowszechniej stosowanym sposobem jest kontrola
4
Tê czêœæ niniejszego opracowania przygotowano na podstawie danych z raportu Media landscape of Eastern Partnership
Countries (ibidem).
5
Na Ukrainie i Bia³orusi nie przeprowadzono reformy w sferze mediów publicznych, co powoduje, ¿e ca³y czas funkcjonuj¹ tam
œrodki masowego przekazu, których w³aœcicielem jest pañstwo.
Analizy i Opinie, 125
Instytut Spraw Publicznych
4
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
wydawania licencji na prowadzenie dzia³alnoœci medialnej. U¿ywane s¹ tak¿e inne metody.
Na Bia³orusi stosuje siê represje, cenzurê i procedurê delegalizacji mediów na podstawie
kodeksu karnego. W Armenii wykorzystuje siê na przyk³ad proces przejœcia mediów na
nadawanie cyfrowe, aby skonsolidowaæ rynek medialny w rêkach w³adzy. Azerbejd¿an
przeznacza wysokie dotacje na wsparcie mediów publicznych, co powoduje nieuczciw¹
konkurencjê dla mediów prywatnych. W Mo³dawii i Gruzji oraz na Ukrainie œrodki masowego przekazu s¹ przejmowane przez biznes powi¹zany z politykami. Tendencja ta jest
obecnie szczególnie silna w Gruzji i na Ukrainie.
Media prasowe
Udzia³ prasy w rynku medialnym w krajach Partnerstwa Wschodniego regularnie
spada, co wi¹¿e siê g³ównie z rosn¹c¹ popularnoœci¹ Internetu. Nie ma tak¿e zainteresowania
ze strony inwestorów zagranicznych, aby rozpoczynaæ dzia³alnoœæ na rynkach wschodnioeuropejskich. Problemem jest wiêc zapewnienie stabilnoœci funkcjonowania gazet i atrakcyjnych warunków p³acowych dla dziennikarzy. W tej sytuacji na Bia³orusi i w Azerbejd¿anie
w³adze pañstwowe przeznaczaj¹ specjalne fundusze na rozwój prasy prorz¹dowej, a na
Ukrainie blisko jedna pi¹ta rynku prasowego jest w³asnoœci¹ pañstwa. Prowadzi to do nieuczciwej konkurencji wobec prywatnych mediów prasowych.
Niezale¿ne dziennikarstwo w pañstwach Partnerstwa Wschodniego nie nale¿y do zawodów najbardziej bezpiecznych i stabilnych materialnie. Po pierwsze, problemem wspólnym
dla wszystkich krajów tego regionu s¹ ograniczone mo¿liwoœci dostêpu do informacji
publicznej i akredytacji na spotkania i konferencje organizowane przez administracjê
rz¹dow¹. Wiele nieprawid³owoœci wystêpuje przy stosowaniu ustawy o dostêpie do informacji publicznej6.
Po drugie, we wszystkich krajach Partnerstwa Wschodniego niezale¿ni dziennikarze
musz¹ siê liczyæ z naciskami politycznymi, a w niektórych – nawet z groŸb¹ wiêzienia
lub zagro¿eniem ¿ycia. Najwiêksze restrykcje spotykaj¹ dziennikarzy na Bia³orusi. Media
prasowe podlegaj¹ obowi¹zkowej rejestracji powy¿ej trzystu kopii przedruków. Wydawanie
takich licencji stanowi ³atwy instrument eliminowania niezale¿nych mediów prasowych
przez nieudzielenie zgody na prowadzenie dzia³alnoœci. Ponadto istnieje wiele zapisów
prawnych, które pozwalaj¹ bardzo szybko zamkn¹æ gazetê (na przyk³ad po dwóch ostrze¿eniach Ministerstwa Informacji na Bia³orusi), stosuje siê ponadto wysokie kary za znies³awienie, w tym krytykê w³adz, a tak¿e ró¿ne represje – przemoc czy rekwirowanie sprzêtu.
W Armenii i Azerbejd¿anie prawo prasowe zawiera liczne „furtki”, umo¿liwiaj¹ce zamykanie niezale¿nych gazet i skazywanie dziennikarzy za znies³awienie na karê wiêzienia lub
wysokie grzywny. Pluralizm mediów prasowych pod wzglêdem prezentowanych opcji politycznych jest charakterystyczny dla Gruzji, Mo³dawii i Ukrainy. W krajach tych g³ównym
problemem s¹ naciski polityczne ze strony w³aœcicieli mediów na dziennikarzy oraz autocenzura. Na Ukrainie – od czasu objêcia w³adzy przez prezydenta Wiktora Janukowycza
– jest zauwa¿alna tendencja do przejmowania tytu³ów prasowych przez biznes powi¹zany
z w³adz¹ i zwiêkszanie nacisków politycznych na dziennikarzy.
6
Na Ukrainie przyjêto w 2011 roku prawo o dostêpie do informacji publicznej. Trudno okreœliæ, w jaki sposób bêdzie przebiegaæ
jego wdra¿anie.
Instytut Spraw Publicznych
Analizy i Opinie, 125
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
5
Po trzecie, warunki ekonomiczne pracy dla niezale¿nych dziennikarzy s¹ du¿o mniej
atrakcyjne ni¿ dla tych, którzy decyduj¹ siê na pracê w mediach pañstwowych. Bardzo
trudno jest na przyk³ad otrzymaæ oficjaln¹ umowê o pracê. Oczywiœcie nale¿y wzi¹æ pod
uwagê ró¿nice miêdzy poszczególnymi krajami Partnerstwa Wschodniego w zakresie poziomu wolnoœci prasy i wielkoœci rynku medialnego. Na przyk³ad na Ukrainie medialny rynek
prasy jest najwiêkszy wœród pañstw regionu, co powoduje wiêksze mo¿liwoœci zatrudnienia
dla dziennikarzy.
Internet
We wszystkich pañstwach Partnerstwa Wschodniego najbardziej wolnym rodzajem mediów jest Internet. Poza Bia³orusi¹ w ¿adnym z pozosta³ych krajów regionu nie ma
na razie prawa reguluj¹cego rynek internetowy. Pañstwo ma ograniczone mo¿liwoœci, ¿eby
stosowaæ dzia³ania prawne maj¹ce na celu ograniczenie swobody wypowiedzi w Internecie.
Choæ w Azerbejd¿anie zamierza siê wprowadziæ takie regulacje.
We wszystkich krajach Partnerstwa Wschodniego w ostatnich latach znacznie
wzrós³ odsetek spo³eczeñstwa korzystaj¹cego z Internetu. W 2010 roku wskaŸnik ten
wynosi³: 37% w Mo³dawii, oko³o 33% na Ukrainie i w Gruzji, 25% w Armenii i 20%
w Azerbejd¿anie. Internet w pañstwach regionu jest wykorzystywany przede wszystkim
w celach rozrywkowych. Du¿¹ rolê odgrywaj¹ sieci spo³eczne – Facebook, odnoklasniki.ru7
czy YouTube.
W niektórych krajach Partnerstwa Wschodniego pojawiaj¹ siê próby cenzury Internetu.
Na Bia³orusi wystêpuje najbardziej zaawansowany system kontroli w tym zakresie. Na
przyk³ad dostawcy Internetu musz¹ siê obowi¹zkowo rejestrowaæ w administracji pañstwowej, a tak¿e instalowaæ system umo¿liwiaj¹cy filtrowanie informacji przez bia³oruskie KGB
i Ministerstwo Informacji. Modemy s¹ rejestrowane, a w kafejkach internetowych trzeba
okazaæ dowód to¿samoœci. Obowi¹zuje czarna lista stron, które nie mog¹ byæ udostêpniane
w instytucjach publicznych, kulturalnych i spo³ecznych. W Azerbejd¿anie rz¹d prawdopodobnie filtruje strony internetowe, które mog¹ byæ dostêpne dla obywateli. Ponadto zdarzaj¹ siê cyberataki, s¹ prowadzone represje wobec dziennikarzy internetowych, a nawet
sprawy s¹dowe przeciw blogerom. Z kolei w Armenii cenzura Internetu by³a zauwa¿alna
w momentach kluczowych dla zachowania ci¹g³oœci w³adzy. W trakcie wyborów prezydenckich w 2008 roku zablokowano niektóre strony internetowe, w tym YouTube, a pojawiaj¹ce
siê informacje krytykuj¹ce rz¹d by³y cenzurowane.
Polska pomoc na rzecz wspierania wolnych mediów
w regionie Partnerstwa Wschodniego
P
olska wspiera budowê niezale¿nych mediów w krajach Partnerstwa Wschodniego
w ramach bilateralnej wspó³pracy rozwojowej. G³ównym odbiorc¹ takiej pomocy
jest Bia³oruœ. Najwiêksze œrodki s¹ przeznaczane na dzia³alnoœæ telewizji Bie³sat
TV i dwóch stacji radiowych – Radia Racja i Europejskiego Radia dla Bia³orusi (tabela 1).
S¹ to media nadaj¹ce z terytorium Polski. Bie³sat TV jest kana³em satelitarnym z programami
7
Portal spo³ecznoœciowy w jêzyku rosyjskim.
Analizy i Opinie, 125
Instytut Spraw Publicznych
6
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
w jêzyku bia³oruskim prowadzonym przez Telewizjê Polsk¹8, z sieci¹ koordynatorów i korespondentów pracuj¹cych na terenie Bia³orusi. Nadawanie programów w jêzyku bia³oruskim
jest dyskusyjne, poniewa¿ niewielki procent Bia³orusinów pos³uguje siê tym jêzykiem9. Ma
to jednak uzasadnienie z punktu widzenia propagowania narodowej kultury Bia³orusi, jêzyk
bia³oruski jest zaœ zrozumia³y dla rosyjskojêzycznych obywateli tego kraju. Ponadto stacja
jest udostêpniana na terenie Bia³orusi za pomoc¹ odp³atnej telewizji kablowej, co znacznie
ogranicza jej odbiór przez biedniejsze warstwy spo³eczeñstwa10. Radio Racja i Europejskie
Radio dla Bia³orusi to stacje radiowe o profilu rozrywkowo-informacyjnym, nadaj¹ce
w jêzyku bia³oruskim. S¹ s³yszalne g³ównie na obszarze zachodniej Bia³orusi11.
Tabela 1. Wysokoœæ dofinansowania najwiêkszych projektów medialnych w ramach polskiej
pomocy rozwojowej (w milionach z³otych)
2007 rok
2008 rok
2009 rok
2010 rok
Bie³sat TV
16
19
20,7
16
Radio Racja
4
0,9
2,9
3,2
Europejskie Radio dla Bia³orusi
–
–
0,4
0,4
Źród³o: Opracowano na podstawie danych Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 2011 rok.
Oprócz du¿ych projektów medialnych polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych finansuje w ramach konkursów projekty medialne realizowane przez organizacje pozarz¹dowe
(rzadziej przez administracjê rz¹dow¹ lub samorz¹dy). Wysokoœæ œrodków przeznaczanych
na te cele w skali roku nie jest jednak du¿a. W latach 2007–2010 zrealizowano projekty
o wartoœci oko³o 5,5 miliona z³otych (co roku œrodki by³y przeznaczane dla trzech, czterech
pañstw regionu – rysunek 1)12. Bud¿ety dofinansowywanych projektów oscyluj¹ na poziomie 75–350 tysiêcy z³otych. Wsparcie niezale¿nych mediów i dostêpu do informacji w tym
okresie by³o sta³ym priorytetem tylko w wypadku Ukrainy i Bia³orusi, choæ s¹ widoczne
du¿e ró¿nice w poziomie przyznawanych dotacji w poszczególnych latach. W pozosta³ych
pañstwach i regionach, na przyk³ad w Gruzji, Azji Centralnej czy Afryce, by³ to priorytet
krótkookresowy, finansowany przez rok lub dwa lata. Finansowanie projektów medialnych
jest wiêc mocno niestabilne i pokazuje brak strategicznego podejœcia do realizacji priorytetu
wspierania wolnych mediów.
Tematyka finansowanych projektów medialnych, których listê zamieszczono w Aneksie
na koñcu niniejszego opracowania, jest ró¿norodna. Wsparciem objêto zarówno dzia³alnoœæ
8
OdpowiedŸ sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – z upowa¿nienia ministra – na interpelacjê nr 6333 w sprawie
polskiej polityki w zakresie pomocy rozwojowej – http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/116BC344 [dostêp: 15 paŸdziernika 2011 roku].
9
Wed³ug badania Belsatu, 23,0% Bia³orusinów mówi po bia³orusku, zgodnie jednak ze spisem ludnoœci z 2009 roku – tylko
11,9% u¿ywa tego jêzyka na co dzieñ. Por. http://www.polskieradio.pl/75/926/Artykul/315116,Zagrozony-jezyk-bialoruskiLukaszenka-wybral-rosyjski [dostêp: 15 paŸdziernika 2011 roku].
10
Bie³sat TV nadaje odp³atnie na terenie Bia³orusi za poœrednictwem satelitów telewizyjnych Astra 4A i Astra 1KR. Wiele
programów, w tym serwisy informacyjne, jest jednak dostêpnych przez Internet.
11
Europejskie Radio dla Bia³orusi nadaje na falach UKF przez partnerskie stacje ERB (w tym warszawskie Radio dla Ciebie) i na
falach dolnego UKF oraz przez satelity i w Internecie. Obejmuje zasiêgiem miasta na zachodzie Bia³orusi: Piñsk, Lida, G³êbokie,
Postawy, Widze, Miory. Radio Racja nadaje ca³odobowo, a audycje emitowane na falach FM s¹ s³yszalne w takich miastach
Bia³orusi, jak Grodno, Skidel, Szczuczyn, Mosty, Swis³ocz, Wo³kowysk, Zelwa, Wysokie.
12
Dane pochodz¹ ze strony: http://www.polskapomoc.gov.pl/Konkursy,na,realizacje,projektow,14.html [dostêp: 1 paŸdziernika
2011 roku].
Instytut Spraw Publicznych
Analizy i Opinie, 125
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
7
Rysunek 1. Wysokoœæ alokacji finansowych na projekty w zakresie dostêpu do niezale¿nej
informacji, realizowane w latach 2007–2010 (w tysi¹cach z³otych)
Źród³o: Opracowano na podstawie danych Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 2011 rok.
wydawnicz¹ prasy i szkolenia dla dziennikarzy, jak i strony internetowe. Finansowane s¹ na
przyk³ad ró¿ne wizyty studyjne w Polsce, podczas których dziennikarze zapoznaj¹ siê ze
specyfik¹ pracy mediów w systemie demokratycznym. Ponadto jest wydawana prasa regionalna. Regularne wsparcie otrzymuje bia³oruska biblioteka internetowa Kamunikat.org, na
której s¹ dostêpne bia³oruskie ksi¹¿ki i pliki wideo oraz bia³oruska muzyka. Polska zdecydowa³a siê tak¿e dofinansowaæ bia³orusk¹ stronê opozycyjn¹ charter97.org, której redakcja
przeniesie siê do Warszawy. Jest to strona internetowa œrodowisk opozycyjnych, za pomoc¹
której jest udzielana pomoc osobom poddawanym represjom.
Co jednak wa¿ne, w polskim systemie wspó³pracy rozwojowej dopiero wprowadza siê
system profesjonalnej ewaluacji. Umo¿liwi to okreœlenie w najbli¿szej przysz³oœci, w jakim
stopniu dotychczasowe wsparcie w zakresie wolnych mediów jest skuteczne.
Fundacja Solidarnoœci Miêdzynarodowej
Nowym rozwi¹zaniem instytucjonalnym w polskiej wspó³pracy rozwojowej ma byæ
przeniesienie wdra¿ania projektów demokratyzacyjnych w zakres dzia³ania Fundacji Solidarnoœci Miêdzynarodowej13. Oznacza to równie¿ przejêcie przez tê organizacjê realizacji
projektów dotycz¹cych niezale¿nych mediów i dostêpu do informacji. Pomys³ powo³ania
fundacji pojawi³ siê w zwi¹zku z wydarzeniami na Bia³orusi. Skala represji ze strony re¿imu
Aleksandra £ukaszenki wobec œrodowisk opozycyjnych po wyborach prezydenckich
w 2010 roku spowodowa³a potrzebê szybkiego uruchomienia pomocy. Powo³anie Fundacji
13
W latach 2001–2004 funkcjonowa³a fundacja Skarbu Pañstwa „Wiedzieæ Jak”, która mia³a prowadziæ dzia³ania
demokratyzacyjne. Nie by³a to jednak fundacja dotuj¹ca beneficjentów pomocy, ale realizuj¹ca w³asne projekty, g³ównie ze
œrodków publicznych. Spowodowa³o to sytuacjê, ¿e rz¹dowa fundacja sta³a siê konkurentem dla pozosta³ych beneficjentów
pomocy. W zwi¹zku z odciêciem dop³ywu œrodków publicznych fundacja zaprzesta³a dzia³alnoœci po kilku latach
funkcjonowania, ale nadal ma osobowoœæ prawn¹. Fundacja Solidarnoœci Miêdzynarodowej jest kontynuacj¹ tej fundacji Skarbu
Pañstwa.
Analizy i Opinie, 125
Instytut Spraw Publicznych
8
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
Solidarnoœci Miêdzynarodowej zosta³o og³oszone przez ministra spraw zagranicznych
Rados³awa Sikorskiego w exposé na temat polityki zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej
w marcu 2011 roku. Wybrano zarz¹d fundacji, w którego sk³ad weszli politycy ró¿nych opcji
politycznych i eksperci14. Jednoczeœnie w ustawie o wspó³pracy rozwojowej (przyjêtej we
wrzeœniu 2011 roku) zosta³ wprowadzony zapis, ¿e „powo³uje siê Polsk¹ Fundacjê Miêdzynarodowej Wspó³pracy na rzecz Rozwoju «Fundacja Wiedzieæ Jak» (fundacja Skarbu Pañstwa), odpowiedzialn¹ za prowadzenie dzia³alnoœci w pañstwach o szczególnych warunkach
politycznych”15. Fundacja bêdzie otrzymywaæ dotacje celowe z bud¿etu Ministerstwa
Spraw Zagranicznych i mo¿e organizowaæ procedury konkursowe. Obecnie istotne jest ustalenie zakresu i sposobu dzia³ania oraz zbudowanie potencja³u organizacyjnego fundacji.
Fundacja Solidarnoœci Miêdzynarodowej otwiera nowe mo¿liwoœci w zakresie wspierania projektów medialnych bardziej dopasowanych do potrzeb kraju beneficjenta. Ide¹
powo³ania fundacji jest bowiem stworzenie instytucji publicznej na wzór amerykañskiego
National Endowment for Democracy (NED). Chodzi o zapewnienie bardziej elastycznego
sposobu dzia³ania, ale tak¿e wprowadzenie ulepszonych zasad udzielania pomocy. Polska
– ze wzglêdu na doœæ biurokratyczny system wspó³pracy rozwojowej – ma ograniczone
mo¿liwoœci elastycznego reagowania w pañstwach „trudnych”, takich jak Bia³oruœ. Fundacja ma byæ pocz¹tkowo niewielk¹ organizacj¹, zatrudniaj¹c¹ osoby z doœwiadczeniem pracy
w krajach bêd¹cych beneficjentami pomocy.
Wnioski i rekomendacje
W
sparcie udzielane przez Polskê na rzecz wolnych mediów w krajach Partnerstwa
Wschodniego jest zdominowane przez kilka du¿ych projektów medialnych:
Bie³sat TV i dwie radiostacje – Radio Racja i Europejskie Radio dla Bia³orusi.
W zwi¹zku z tym na wsparcie mniejszych projektów pozostaj¹ niewielkie fundusze. Jednoczeœnie – w zwi¹zku z du¿ymi ograniczeniami w rozszerzeniu puli œrodków finansowych na
rzecz pomocy rozwojowej – trudno oczekiwaæ wiêkszych funduszy przeznaczanych na te
cele. Decyduj¹c siê na finansowanie kilku du¿ych projektów (o ile s¹ one efektywne), polska
pomoc zyskuje na widocznoœci. Z drugiej jednak strony, bior¹c pod uwagê dynamikê sytuacji w zakresie wolnoœci mediów (na przyk³ad wprowadzanie ograniczeñ wolnych mediów na
Ukrainie po objêciu w³adzy przez prezydenta Wiktora Janukowycza), jest potrzebna mo¿liwoœæ elastycznego finansowania nowych beneficjentów i mniejszych projektów. Rozwi¹zaniem mog³oby wiêc byæ podjêcie przez Polskê wysi³ków na rzecz poszukiwania dofinansowania swojego flagowego projektu telewizyjnego ze Ÿróde³ Unii Europejskiej (na przyk³ad
z Europejskiego Instrumentu na rzecz Demokracji i Praw Cz³owieka) lub zachêcenie innych
donorów (na przyk³ad Nordyckiej Rady Ministrów czy Szwedzkiej Agencji Wspó³pracy
Rozwojowej). Ponadto nale¿y rozwa¿yæ przejœcie przez te media wy³¹cznie na nadawanie
w Internecie, co jest tañszym rozwi¹zaniem. Umo¿liwi³oby to zwiêkszenie œrodków finansowych przeznaczanych na mniejsze projekty medialne.
14
Por. http://zagranica.org.pl/Aktualnosci/posiedzenie-rady-fundacji-wiedzie-jak.html [dostêp: 15 paŸdziernika 2011 roku].
Ustawa z dnia 16 wrzeœnia 2011 roku o wspó³pracy rozwojowej – http://orka.sejm.gov.pl/opinie6.nsf/nazwa/4469_u/$file/
4469_u.pdf [dostêp: 15 paŸdziernika 2011 roku].
15
Instytut Spraw Publicznych
Analizy i Opinie, 125
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
9
Jednoczeœnie trzeba podj¹æ wysi³ki na rzecz opracowania programu wsparcia niezale¿nych mediów w regionie Partnerstwa Wschodniego. W tym celu konieczne jest przeprowadzenie nastêpuj¹cych dzia³añ. Po pierwsze, wsparcie dla wolnych mediów powinno byæ
priorytetem polskiej wspó³pracy rozwojowej we wszystkich pañstwach Partnerstwa
Wschodniego i powinno byæ kontynuowane co najmniej w perspektywie trzyletniej. Finansowanie projektów medialnych tylko w ci¹gu roku (jak to by³o na przyk³ad w wypadku
Kirgistanu) nie przynosi rezultatów. Dzia³ania na rzecz wolnoœci mediów powinny byæ priorytetem horyzontalnym nowo powsta³ej Fundacji Solidarnoœci Miêdzynarodowej.
Po drugie, nale¿y dokonaæ ewaluacji projektów medialnych zrealizowanych dotychczas w ramach polskiej wspó³pracy rozwojowej. Do tej pory nie przeprowadzano takich
ocen, st¹d trudno wskazywaæ, jakie powinny byæ konkretne dziedziny wsparcia polskiej
pomocy w zakresie wolnych mediów. Bior¹c jednak pod uwagê zwiêkszanie siê odsetka
spo³eczeñstw korzystaj¹cych z Internetu w krajach Partnerstwa Wschodniego, w ramach
polskiej wspó³pracy rozwojowej nale¿y wspieraæ g³ównie dostêp do niezale¿nej informacji w³aœnie przez sieæ (na przyk³ad finansowanie stron internetowych o profilu informacyjnym).
Po trzecie, planuj¹c dziedziny wsparcia na rzecz wolnych mediów przez Fundacjê Solidarnoœci Miêdzynarodowej, nale¿y przeprowadziæ analizê, jakie s¹ potrzeby konkretnych
pañstw i jakiego typu pomoc jest ju¿ udzielana przez innych donorów. Jak pokazuj¹ dane
zawarte w raporcie Media landscape of Eastern Partnership Countries, na przyk³ad rynek
szkoleniowy dziennikarzy (wiele projektów tego typu jest realizowanych w ramach polskiej
pomocy) wspieraj¹ ju¿ liczni donorzy16. Aby unikaæ szkolenia tych samych osób i na ten sam
temat, trzeba uœciœliæ strategiczne za³o¿enie w tej dziedzinie w ramach polskiej pomocy.
W celu przeprowadzenia takich analiz warto wys³aæ misje eksperckie do krajów beneficjentów, z³o¿one z pracowników Departamentu Wspó³pracy Rozwojowej Ministerstwa Spraw
Zagranicznych i Fundacji Solidarnoœci Miêdzynarodowej. W ramach wizyt by³oby wskazane przeprowadzenie zogniskowanych wywiadów grupowych (fokusów) z dziennikarzami
i spotkañ z miejscowymi donorami. W ocenie stanu wolnoœci mediów pomocne mog¹ siê
okazaæ raporty przygotowane przez: Freedom House, IREX’s – Media Sustainability Index
(MSI), Stowarzyszenie Dziennikarzy Europejskich, Reporterów bez Granic, Forum
Spo³eczeñstwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego. Informacje na temat aktywnoœci
innych donorów w zakresie wspierania wolnych mediów zawiera przywo³ywany ju¿ raport
Media landscape of Eastern Partnership Countries. Na podstawie raportów z misji eksperckich nale¿y stworzyæ program pomocy, realizowany nastêpnie przez Fundacjê Solidarnoœci
Miêdzynarodowej.
16
Media landscape of Eastern Partnership Countries, op. cit., s. 109.
Analizy i Opinie, 125
Instytut Spraw Publicznych
10
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
Aneks.
Lista projektów medialnych zrealizowanych w ramach procedury
konkursowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych
– klasyfikacja na podstawie tytu³ów projektów
(kwoty dofinansowania w z³otych)
2007 rok
Kategoria: Media
Bia³oruœ
Gruzja
Kaukaz
i Azja
Ukraina
Bia³oruskie Towarzystwo
Historyczne
Kolegium Europy
Wschodniej im. Jana
Nowaka Jeziorañskiego
Fundacja Kultury
Chrzeœcijañskiej ZNAK
Fundacja Centrum
Stosunków
Miêdzynarodowych
Ogó³em:
1 486 110,00
75 164,00
Bia³oruska Biblioteka Internetowa
Kamunikat.org
Bia³oruski Program Wydawniczy
347 520,00
Internet – szans¹ rozwoju m³odego spo³eczeñstwa
Belarus - Li ve 2007. Pro jekt info rma cy j no-kulturalny s³u¿¹cy poszerzeniu dostêpu do
informacji spo³eczeñstwa bia³oruskiego i mieszkañców Unii Europejskiej o Bia³orusi, po³¹czony z Bia³orusk¹ Szko³¹ Dziennikarstwa
£¹cznie
Towarzystwo
Demokratyczne Wschód
Gazeta lokalna – przewodnik po samorz¹dzie.
Wk³ad prasy lokalnej w rozwój spo³eczeñstwa
obywatelskiego Gruzji – warsztaty i sta¿e dla
dziennikarzy gruziñskiej prasy lokalnej
Stowarzyszenie Wschod- Wzmocnienie roli gazety lokalnej jako instytunioeuropejskie Centrum cji rzecznictwa w Kirgistanie i Tad¿ykistanie
Demokratyczne
Fundacja Solidarnoœci Pol- Niezale¿ne media. Rola mediów w walce z kosko-Czesko-S³owackiej
rupcj¹
– Armenia
£¹cznie
Stowarzyszenie Wschod- Przygotowanie prasy regionalnej do procesu
nioeuropejskie Centrum prywatyzacji w Ukrainie Wschodniej
Demokratyczne
77 800,00
226 375,00
726 859,00
144 948,00
178 760,00
89 770,00
268 530,00
345 773,00
2008 rok
Kategoria: Media
Bia³oruœ
Bia³oruskie Towarzystwo
Historyczne
Fundacja Kultury Chrzeœcijañskiej ZNAK
Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum
Demokratyczne
Instytut Spraw Publicznych
Bia³oruska Biblioteka Internetowa
Kamunikat.org
www.susvet.info – m³odzie¿owe informacje
z ca³ego œwiata
Wsparcie niezale¿nych wydawnictw ksi¹¿kowych i kolporta¿u na Bia³orusi
Ogó³em:
1 891 519,00
90 740,00
188 096,00
350 705,00
Analizy i Opinie, 125
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
Bia³oruœ
Kolegium Europy
Wschodniej im. Jana
Nowaka Jeziorañskiego
Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum
Demokratyczne
Fundacja Centrum
Stosunków
Miêdzynarodowych
11
Bia³oruski Program Wydawniczy
158 868,00
Wsparcie niezale¿nej prasy regionalnej na
Bia³orusi
328 380,00
Belarus-Live 2008 – od spo³ecznoœci wirtual- 266 155,00
nej do realnej. Projekt informacyjno-kulturalny
s³u¿¹cy poszerzeniu dostêpu spo³eczeñstwa
bia³oruskiego do informacji o Bia³orusi, po³¹czony z Bia³orusk¹ Szko³¹ Dziennikarstwa
Biuro Jakoœci i Znaków Rozwój spo³eczeñstwa otwartego przez nieza75 750,00
Regionalnych, Urz¹d
le¿ne media i teatr na Bia³orusi
Marsza³kowski
Województwa
Warmiñsko-Mazurskiego
£¹cznie
1 458 694,00
Ukraina Polska Fundacja im. Ro- Europa w ukraiñskich mediach
174 865,00
berta Schumana
Gruzja
Towarzystwo Demokra- Prasa lokalna na rzecz rozwoju samorz¹dnoœci
99 630,00
tyczne Wschód
lokalnej w Gruzji – kampania wyborcza na
³amach prasy lokalnej
Mo³dawia Towarzystwo Demokra- Profesjonalna gazeta lokalna niezbêdnym 158 330,00
tyczne Wschód
czynnikiem rozwoju spo³eczeñstwa obywatelskiego w Mo³dowie
2009 rok
Kategoria: Media
Bia³oruœ
Ukraina
Bia³oruskie Towarzystwo
Historyczne
Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum
Demokratyczne
Fundacja Centrum Europejskie Natolin
£¹cznie
Mo³dawia Towarzystwo Demokratyczne Wschód
Ogó³em:
701 326,00
Rozwój Bia³oruskiej Biblioteki Internetowej 110 170,00
Kamunikat.org
Prasa lokalna instrumentem demokratyzacji 258 626,00
Ukrainy w ujêciu standardów Unii Europejskiej
Perspektywa unijna i euroatlantycka w ukraiñ- 164 350,00
skich mediach. Przeszkody i mo¿liwoœci
rozwoju
422 976,00
W drodze do samorz¹dnoœci. Stabilizacja eko- 168 180,00
nomiczna mo³dawskich gazet lokalnych
2010 rok
Kategoria: Media
Stowarzyszenie Wschod- Wsparcie lokalnej prasy niezale¿nej
nioeuropejskie Centrum Bia³orusi
Demokratyczne
Fundacja Centrum Praso- Szko³a M³odych Dziennikarzy na Bia³orusi
we dla Krajów Europy
Œrodkowo-Wschodniej
Analizy i Opinie, 125
Ogó³em:
1 404 532,00
na 258 470,00
169 300,00
Instytut Spraw Publicznych
12
Jak wspieraæ wolne media w regionie Partnerstwa Wschodniego?
Bia³oruœ
Ukraina
Afryka
Bia³oruskie Towarzystwo
Historyczne
£¹cznie
Fundacja Centrum Prasowe dla Krajów Europy
Œrodkowo-Wschodniej
Stowarzyszenie Wschodnioeuropejskie Centrum
Demokratyczne
Rozwój Bia³oruskiej Biblioteki Internetowej
Kamunikat.org
Wschodnioeuropejska Szko³a Mened¿erów
Medialnych
Przygotowanie wspó³pracy gazet lokalnych
i organizacji pozarz¹dowych do prowadzenia
monitoringu dzia³añ w³adz lokalnych i polityków na po³udniu Ukrainy
Fundacja Centrum Euro- Perspektywa unijna i euroatlantycka. Newsroom
pejskie Natolin
– polskie wsparcie dla ukraiñskich mediów
£¹cznie
Fundacja Ekonomiczna Aktywizacja i wsparcie m³odzie¿y z ubogich
Polska – Afryka Wschod- œrodowisk poprzez sieæ szkolnych klubów
nia
dziennikarskich w Kenii
110 720,00
538 490,00
125 700,00
372 090,00
168 960,00
666 750,00
199 292,00
Źród³o: Opracowano na podstawie danych Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 2011 rok.
El¿bieta Kaca – politolog. Ukoñczy³a Kolegium Europejskie w Natolinie i nauki polityczne na Uniwersytecie
Warszawskim. Stypendystka Instytutu Nauk Politycznych w Bordeaux (Francja) oraz programu „Nauka
i Spo³eczeñstwo” Instytutu Spraw Publicznych. Specjalizuje siê w tematyce stosunków zewnêtrznych Unii
Europejskiej, g³ównie z krajami Europy Wschodniej (Partnerstwo Wschodnie, Europejska Polityka S¹siedztwa,
pomoc rozwojowa, promocja demokracji) i w problematyce dotycz¹cej funkcjonowania Parlamentu
Europejskiego. Autorka artyku³ów poœwiêconych polityce Unii Europejskiej wobec pañstw wschodnioeuropejskich, wspó³autorka raportów, miêdzy innymi: Eastern Promises: Supporting Civil Society in the
Eastern Partnership Countries (Warszawa 2010), Rosja dziœ i jutro. Opinie polskich i niemieckich ekspertów
(Warszawa 2010).
Analizy i Opinie
nr 125, grudzieñ 2011
„Analizy i Opinie” – seria kilkustronicowych analiz dotycz¹cych wa¿nych tematów dla Polski i Europy. W ten sposób
Instytut Spraw Publicznych chce aktywnie w³¹czyæ siê w debatê publiczn¹ – pokazywaæ istotne problemy, czêsto nieobecne
w polskiej i ogólnoeuropejskiej debacie, oraz proponowaæ konkretne rozwi¹zania. Tematyka poruszana w „Analizach
i Opiniach” obejmuje zagadnienia zwi¹zane miêdzy innymi z integracj¹ europejsk¹, polityk¹ spo³eczn¹, edukacj¹,
administracj¹ publiczn¹, polityk¹ migracyjn¹ i polityk¹ wschodni¹.
Niniejsza publikacja powsta³a dziêki wsparciu Unii Europejskiej w ramach Programu „Europa dla Obywateli”.
Za treϾ publikacji odpowiada Instytut Spraw Publicznych. Agencja Wykonawcza do spraw Edukacji, Kultury
i Sektora Audiowizualnego oraz Unia Europejska nie odpowiadaj¹ w ¿aden sposób za wyra¿one w niej pogl¹dy.
FUNDACJA IM. FRIEDRICHA EBERTA z siedzib¹ w Berlinie i Bonn zatrudnia obecnie oko³o 600 pracowników
i utrzymuje przedstawicielstwa w ponad 90 krajach. Biuro w Warszawie dzia³a od 1990 roku. Przez dzia³ania na rzecz
dialogu spo³ecznego i spo³eczeñstwa obywatelskiego, umacniania demokracji, pluralizmu i integracji z Uni¹ Europejsk¹,
jak równie¿ rozwoju gospodarczego i spo³ecznego, Fundacja przyczynia siê do rozwoju stosunków partnerskich
i wspó³pracy miêdzy Polsk¹ i Niemcami.
Przedruk materia³ów Instytutu Spraw Publicznych w ca³oœci lub czêœci jest mo¿liwy wy³¹cznie za zgod¹ Instytutu.
Cytowanie oraz wykorzystanie danych empirycznych jest dozwolone z podaniem Ÿród³a.
Redaktor serii: dr Jacek Kucharczyk
Koordynator serii: Rafa³ Za³êski, e-mail: [email protected]
Redakcja jêzykowa: Marcin Grabski (www.mesem.pl)
Adres: Instytut Spraw Publicznych
ul. Szpitalna 5 lok. 22, 00-031 Warszawa
tel. 22 556 42 60, fax 22 556 42 62
e-mail: [email protected], www.isp.org.pl