wprowadzenie - potencjał

Wprowadzenie
Województwo Podlaskie jest jednym z pięciu najsłabiej rozwiniętych
regionów Polski i Unii Europejskiej, o czym świadczy przede wszystkim niski
poziom PKB per capita. Niemniej jednak, najbardziej niepokojącymi cechami
regionu - w kontekście moŜliwości podnoszenia poziomu rozwoju - jest jego
niska atrakcyjność inwestycyjna, niekorzystna struktura gospodarki (z wysokim
udziałem rolnictwa w zatrudnieniu) oraz niezadowalający stan infrastruktury
technicznej i społecznej. Dlatego teŜ aktualnie, w perspektywie moŜliwości
wykorzystania silnych impulsów prorozwojowych, za jakie uznać naleŜy
przystąpienie do realizacji uaktualnionej Strategii Rozwoju Województwa
Podlaskiego do 2020 roku oraz rozpoczęcie nowego okresu programowania
funduszy strukturalnych na lata 2007-2013, zagadnienie uwarunkowań rozwoju
regionalnego w nabiera szczególnie istotnego znaczenia.
Uwzględniając aktualne warunki panujące w Województwie Podlaskim oraz
obiektywną konieczność dynamizowania procesu rozwoju regionalnego,
niezbędne jest rozpatrywanie tego ostatniego przede wszystkim w kontekście
gospodarczym. Natomiast podstawowym warunkiem wzrostu gospodarczego
jest osiągniecie wysokiej konkurencyjność regionalnego układu ekonomicznego,
zarówno w zakresie przyciągania zasobów zewnętrznych, jak i stwarzania
optymalnych warunków dla regionalnych przedsiębiorstw. Rozwój Podlasia
postrzegany w dłuŜszej perspektywie, ze względu na silne ograniczenia popytu
wewnętrznego, uzaleŜniony jest od zdolności zapewnienia wzrostu produkcji
dóbr i usług, szczególnie wytwarzanych na zewnętrzne rynki zbytu. Stąd teŜ,
właściwa polityka regionalna powinna koncentrować się na podnoszeniu
potencjału rozwoju rozumianego jako tworzenie sprzyjających warunków
otoczenia sektora gospodarczego. Warto przy tym podkreślić, iŜ niemoŜliwe jest
osiągnięcie istotnych zmian ilościowych bez zmian jakościowych i
strukturalnych. Niezbędne jest zatem dostrzeganie i wykorzystywanie
moŜliwych powiązań sfery gospodarczej z szeroko rozumianymi warunkami
lokalizacyjnymi w regionie, obejmującymi zasoby ludzkie oraz infrastrukturę
techniczną i społeczną.
W świetle powyŜszego wyzwaniem jawi się obiektywna analiza potencjału
rozwoju gospodarczego Województwa Podlaskiego. Istotne jest przy tym, iŜ
niezaleŜnie od spodziewanego wsparcia finansowego z funduszy strukturalnych,
trwałe procesy rozwojowe muszą bazować na endogenicznym potencjale
regionu. To z kolei powoduje potrzebę rozwaŜenia istniejących czynników
rozwoju. W literaturze przedmiotu prezentowane są róŜne poglądy odnośnie ich
klasyfikowania i znaczenia. Występujące doktrynalne róŜnice świadczą nie tylko
o występowaniu róŜnorodnych grup czynników, ale przede wszystkim o
złoŜoności i wieloaspektowości rozpatrywanego zagadnienia. Niemniej jednak,
zwaŜywszy na praktyczny kontekst ich identyfikowania oraz moŜliwości
wykorzystania, zasadne wydaje się skupienie się na tych czynnikach, które mogą
silnie oddziaływać w danych uwarunkowaniach społeczno-gospodarczych
określonego regionu. Poprzez taki pryzmat uzasadnione jest wyróŜnienie
czterech głównych grup bodźców rozwojowych, jakim są: - struktura
gospodarki, - infrastruktura, - zasoby ludzkie oraz polityki sektorowe.
Biorąc powyŜsze pod uwagę, w warunkach Województwa Podlaskiego,
podkreślenia wymaga rola czynników związanych ze struktura gospodarki ze
szczególnym uwzględnieniem rolnictwa, przemysłu oraz turystyki a takŜe
wymiany zagranicznej. Dziedziny te obecnie posiadają kluczowe znaczenie, a
jednocześnie - uwzględniając przygraniczny charakter regionu oraz jego walory
przyrodnicze - tworzą kierunki potencjalnego rozwoju. Za drugi podstawowy
obszar analizy czynników rozwoju uznać trzeba infrastrukturę, a w
szczególności system transportowy, sieć wodociągową i kanalizacyjną oraz
infrastrukturę ochrony środowiska. Rola infrastruktury jako czynnika rozwoju
regionalnego nie jest kwestionowana, dylematem jest raczej to czy w
Województwie Podlaskim stymuluje ona, czy teŜ raczej hamuje aktywność
gospodarczą i jakie jej elementy posiadają newralgiczne znaczenie. W
warunkach współczesnej gospodarki opartej na wiedzy do zasadniczej rangi
urastają takŜe czynniki związane z kapitałem ludzkim. W ramach tej trzeciej
grupy czynników warto rozwaŜać rolę nie tylko tradycyjnie rozumianych
zasobów ludzkich, ale takŜe kwestię zdrowia interpretowanego jako cenny zasób
gospodarczy, stanu edukacji oraz znaczenie kultury i sztuki. Wszystkie powyŜej
wskazane czynniki rozwoju posiadają wyraźnie charakter endogeniczny. Za
specyficzną, czwartą grupę bodźców rozwojowych naleŜy uznać polityki
sektorowe, takie jak: polityka wsparcia małych i średnich przedsiębiorstw,
działalność instytucji wsparcia biznesu, promocja innowacji, czy polityka
rozwoju obszarów wiejskich. Są one przejawem świadomych działań
podejmowanych na szczeblu Unii Europejskiej i krajowym. Dotyczą
kluczowych aspektów rozwoju takŜe w kontekście ewolucji potencjału
Województwa Podlaskiego. MoŜliwość ich efektywnej implementacji w
zasadniczej mierze zaleŜy od zdolności absorpcyjnych, charakterystycznych dla
układu regionalnego. Zatem ta swoista grupa czynników rozwoju posiada
charakter zarówno egzo-, jak i endogeniczny.
Poszczególne grupy czynników wymienionych wyŜej mogą i wpływają na
rozwój społeczno-gospodarczy zarówno pozytywnie jak i negatywnie.
Dodatkowo, oddziaływanie poszczególnych kategorii bodźców moŜna
rozpatrywać w układzie przyczynowo-skutkowym, gdzie aktualny stan
oddziaływania rozumiany jako przyczyna stanu rozwoju regionalnego jest
skutkiem wydarzeń z przeszłości, a kaŜdy wywoływany skutek stanowi
przyczynę zdarzeń przyszłych. Przykładowo, niski poziom dostosowania
zasobów pracy do potrzeb pracodawców moŜe wynikać z przeszłej niewłaściwej
strategii kształtowania systemu edukacji w regionie, bądź teŜ niedostatecznych
nakładów na ten cel, a jednocześnie powodować nie tylko bieŜące problemy ze
zbilansowaniem rynku pracy, ale i ograniczenie rozwoju przedsiębiorstw w
przyszłości. W związku z tym właściwe zrozumienie sposobu i siły
oddziaływania określonego czynnika musi uwzględniać jego kontekstualną
analizę mechanizmów funkcjonowania w danych warunkach regionalnych.
Badanie takie bowiem prowadzi do ustalenia charakteru i siły pozytywnych oraz
negatywnych oddziaływań oraz moŜe stworzyć aktualny w danym momencie
czasu swoisty bilans ostatecznego wpływu czynnika, a zatem kształtowany przez
niego dodatni lub ujemny potencjał rozwojowy. Z tego punktu widzenia
zdolność rozwojowa całego regionu moŜe być rozumiany jako suma
potencjałów poszczególnych czynników rozwoju. Analiza wszystkich
czynników rozwoju oraz kierunku i siły ich oddziaływania powinna uwzględniać
takŜe „dodatkowy potencjał rozwoju” wynikający z moŜliwych do podjęcia
świadomych działań na poziomie regionalnym, zmierzających do pełniejszego
wykorzystania moŜliwych pozytywnych oddziaływań określonego czynnika.
PowyŜsze ujecie potencjału rozwojowego w odniesieniu do Województwa
Podlaskiego stało się podstawą interdyscyplinarnych badań realizowanych przez
zespół ekspertów skupionych wokół Białostockiej Fundacji Kształcenia Kadr.
Niniejsza publikacja zawiera dorobek prowadzonych analiz, a jej struktura
odzwierciedla zarysowaną koncepcję potencjału rozwoju Województwa
Podlaskiego. W opracowaniu badane czynniki rozwoju pogrupowano w czterech
zasadniczych częściach, zgodnie z wcześniej przyjętymi grupami, a mianowicie:
gospodarka, infrastruktura, kapitał ludzki oraz polityki sektorowe. Zostały one
poprzedzone częścią wstępną, zawierającą ogólną charakterystykę
Województwa. Poszczególnym rozdziałom - zawierającym wyniki analiz
dotyczących określonej kategorii bodźca - nadano podobną strukturę
odpowiadającą koncepcji badań. I tak, na początku kaŜdego z rozdziałów
znajdują się rozwaŜania modelowe dotyczące roli określonego rodzaju czynnika
w procesie rozwoju oraz mechanizmów jego oddziaływania. Kolejne fragmenty
opracowań z kolei poświęcono ocenie stanu danego czynnika w warunkach
Województwa Podlaskiego (takŜe w kontekście sytuacji w innych regionach
kraju i Unii Europejskiej). Takie pogłębione studium charakteru wpływu danego
bodźca - zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i praktycznym - pozwoliła
poszczególnym autorom na wyprowadzenie wniosków dotyczących tak oceny
aktualnego oddziaływania czynnika, jak i sformułowanie rekomendacji co do
potrzebnych i koniecznych działań zmierzających do podnoszenia potencjału
rozwoju Województwa Podlaskiego.
Warto podkreślić, iŜ złoŜoność poruszanej problematyki wymagała
zaangaŜowania szerokiego grona ekspertów pochodzących aŜ z sześciu
ośrodków naukowych. Ostateczny kształt niniejszej publikacji, która jest
wymiernym rezultatem prowadzonych badań, stanowi zasługę nie tylko
poszczególnych autorów i redaktora, ale w duŜej mierze wspólnych dyskusji i
konfrontowania poglądów. Z tego punktu widzenia wypada przyznać, iŜ
polemika oraz kolektywne poszukiwania najlepszego sposobu rozumienia
potencjału rozwoju Województwa Podlaskiego nie zostały ostatecznie
zakończone. Dodatkowo, biorąc pod uwagę zmienność warunków otoczenia jak
i sytuacji w regionie trzeba uznać, iŜ prezentowana ksiąŜka stanowi swego
rodzaju okresowy raport z badań, które powinny być kontynuowane i
dyskutowane.
W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować wszystkim autorom oraz
wyrazić nadzieję i przekonanie, iŜ będą oni zainteresowani dalszym
prowadzeniem analiz w zakresie potencjału rozwoju Regionu Podlaskiego. Tym
bardziej, Ŝe – jak się wydaje - juŜ niniejsze opracowanie będzie niezwykle
przydatne w procesie zarządzania rozwojem regionalnym Województwa
Podlaskiego. MoŜna takŜe oczekiwać, iŜ publikowane wyniki badań zainteresują
osoby zajmujące się problematyką rozwoju regionalnego – stanowią one
bowiem interesujące studium przypadku analizy oddziaływania czynników
rozwoju w określonych realnych uwarunkowaniach. Niewątpliwie oddawana do
rąk czytelników ksiąŜka moŜe być wykorzystywana przez studentów róŜnych
kierunków studiów jako materiał pomocniczy do przedmiotów związanych z
rozwojem lokalnym i regionalnym, oraz jako materiał źródłowy dla osób
przygotowujących prace licencjackie i magisterskie a dotyczące Województwa
Podlaskiego.
Bogusław Plawgo