Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013

Zeszyty naukowe nr 7
2008
Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Bochni
Katarzyna Nowak - Kokoszka
Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013
– finansowe i instytucjonalne uwarunkowania
realizacji strategii zrównoważonego rozwoju wsi
i rolnictwa
Wprowadzenie
Analizując Narodowy Plan Rozwoju i jego część „Strategię rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa ( z elementami prognozy do roku 2020)” należy stwierdzić, iż należy on do najbardziej szczegółowych i pełnych dokumentów dotyczących polityki rozwoju obszarów wiejskich. Zrównoważony rozwój rolnictwa
i terenów wiejskich, w myśl tego dokumentu, ma nastąpić poprzez różnicowanie działalności rolniczej, co z kolei ma przyczyniać się do zapewnienia alternatywnych źródeł dochodów, kształtowania produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i służyć zachowaniu dziedzictwa kulturowego wsi. Celem artykułu jest pokazanie możliwej „ścieżki dostępu” dla polskiego rolnictwa, które, zdaniem autorki, winno rozwijać się realizując strategię zrównoważonego rozwoju.
Specyfika modelu zrównoważonego rozwoju
rolnictwa i terenów wiejskich
Rozwój zrównoważony obszarów wiejskich powinien być podporządkowany osiąganiu dwóch najważniejszych celów kierunkowych, a mianowicie tworzeniu warunków do zapewnienia pracy i satysfakcjonującego poziomu życia
ludności wiejskiej bardzo szeroko pojętego, bo obejmującego również aspekty
kulturowe1 oraz zachowaniu pożądanej jakości środowiska naturalnego, którego to rolnictwo jest jednym z głównych „beneficjentów”. Panujące dotychczas
przekonanie, że rolą i obowiązkiem rolnictwa jest produkowanie żywności w ilościach pokrywających potrzeby wyżywieniowe i po akceptowalnych społecznie
kosztach, należy wyraźnie skorygować o postulat pogodzenia wolumenu produkcji z wymaganiami zdrowotnymi. Będąc integralnym składnikiem ekosystemu,
rolnictwo ma niezbywalny obowiązek zachowania środowiska naturalnego, w ja-
36
kim istnieje i rozwija się. Agrosystemy, pojmowane jako zespół cech ekologicznych istotnych dla trwania i rozwoju rolnictwa, muszą zachować zdolność do samoodnawiania się, co stanowi nie tylko warunek zachowania ciągłości procesu
produkcji żywności, ale także zachowania życia.2
Pogodzenie osiągnięcia dwóch głównych celów rolnictwa (ekonomicznego
i środowiskowego) może okazać się w praktyce niezwykle trudne, zważywszy na
to, że postrzegamy rolnictwo, czy też szerzej tereny wiejskie, holistycznie – nie
tylko jako odrębną gałąź gospodarki, ale również jako immanentną cześć składową systemu społeczno-kulturowego. Dodawszy długoterminową optykę rozwoju zrównoważonego otrzymujemy ambitne zadanie połączenia efektywności
ekonomicznej z wymogami ekologicznymi przy uwzględnieniu aspektów społecznych. Tradycyjny punkt widzenia, ujmujący problemy rolnictwa jedynie w
aspekcie ilościowego wzrostu produkcji żywności czy innych surowców pomija pozaekonomiczne aspekty rolnictwa a przecież oczywistym jest spełnianie
przez przestrzeń wiejską i rolniczą szeregu funkcji o charakterze wypoczynkowym, wyrównawczym ekologicznie, społeczno-kulturowym.3 Warto zaznaczyć,
iż spełnianie tych funkcji może stać się także elementem systemu ekonomicznego, o tyle, o ile będą postrzegane jako źródła czerpania zysków przez ludność rolniczą oraz systemu społecznego jeśli służyć będą poprawie jakości życia rolników i mieszkańców terenów wiejskich.
W specyficznym ujęciu, patrząc przez pryzmat sfery ekonomicznej, możemy postrzegać rolnika jako przedsiębiorcę4, który może przyjąć kilka sposobów
funkcjonowania:5
1) bierność – czyli brak reakcji, który może być skuteczny przy niewielkich zmianach otoczenia, nie mających istotnego wpływu na gospodarstwo oraz w sytuacji braku wiedzy rolnika co do pożądanych zmian;
2) adaptacja – rozumiana jako dostosowanie się do zachodzących zmian
poprzez:
a) zmiany w zasobach (zakup ziemi, najem pracowników, inwestycje produkcyjne)
b) zmiany w strukturze produkcji, np. przez specjalizację;
c) zmiany skali produkcji;
d) obniżenie jednostkowych kosztów produkcji;
e) wykorzystanie zewnętrznych okoliczności rozwojowych, np. w postaci
preferencyjnych nisko oprocentowanych kredytów, zwolnień podatkowych, pomocy eksperckiej.
3) aktywne oddziaływanie na otoczenie przez:
a) aktywność polityczną;
b) tworzenie nowych przedsiębiorstw, tworzenie związków producentów;
c) współpraca międzynarodowa, zawieranie kontraktów, negocjacje;
37
4) zmiana pola działania rolnika, tzn.:
a) całkowita rezygnacja z rolnictwa i podjęcie innej działalności;
b) dywersyfikacja działalności na obszary pokrewne (z wykorzystaniem
dotychczasowych zasobów, jak np. świadczenie usług maszynami gospodarstwa) lub nowe (podjęcie pracy w roli przewodnika wycieczek
czy budowa pola golfowego)
Według F. Kapusty6 powstające na obszarach wiejskich przedsiębiorstwa
wykazują tę samą drogę ewolucji co w miastach, podlegając procesowi dojrzewania, który charakteryzuje się tym, że w miarę rozwoju środowiska lokalnego
wyodrębniają się wiodące branże, szybko rozwijające się dziedziny przedsiębiorczości, stanowiące specyfikę danego regionu i w perspektywie mogące prowadzić do specjalizacji regionalnej oraz następują zmiany w mentalności zarówno
osób prowadzących działalność gospodarczą, jak i mieszkańców stanowiących
otoczenie funkcjonujących na rynku firm.7
Model rolnictwa ekologicznego jest dobrym przykładem ilustrującym spełnienie kryteriów ekologicznych, ściśle sankcjonowanych oraz niezwykle restrykcyjnie przestrzeganych w stosunku do produkcji rolniczej.
Należy jednak zdawać sobie sprawę, że jest to jedynie wycinek problematyki, której dotyczyć ma rozwój rolnictwa zrównoważonego, postrzeganego również przez pryzmat gospodarki, zmian zachodzących w społeczeństwie i otoczeniu międzynarodowym. Harmonijny rozwój rolnictwa i terenów wiejskich ma
dotyczyć bowiem całego spektrum uwarunkowań, łącznie ze stworzeniem strategii wielofunkcyjnego rozwoju wsi8 koniecznego dla kreacji dochodów pozarolniczych i spełnianiu pozarolniczych funkcji rolnictwa. Wielosektorowe podejście do problematyki rozwoju, obejmujące nie tylko rolnictwo, lecz również
sposoby promowania innych sektorów gospodarki ma służyć aktywizowaniu ludności wiejskiej, tak aby angażowała się nie tylko w określanie swych potrzeb
oraz możliwości wykorzystania lokalnego potencjału, ale także w realizację konkretnych projektów rozwojowych.9 Chodzi tu w szczególności o:10
- dywersyfikację, czyli różnicowanie kierunków działalności gospodarstw
rolnych oraz promocję produktów lokalnych;
- wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw wiejskich;
- promocję agroturystyki;
- szkolenie pracowników (głównie kadry kierowniczej) firm prowadzących
swą działalność na wsi;
- rozwijanie infrastruktury wiejskiej;
- ochronę zasobów naturalnych środowiska wiejskiego.
Odejście od funkcjonalnej jednorodności polega z reguły na umiejętnym
wkomponowywaniu w przestrzeń wiejską nowych funkcji pozarolniczych.11
Należy tutaj wyraźnie zaznaczyć, że błędne jest jednoznaczne utożsamianie
38
rozwoju wielofunkcyjnego jedynie z tworzeniem nowych miejsc pracy, można
bowiem wskazać na ścisłą zależność między modernizacją rolnictwa a zmianami w kierunku zróżnicowania funkcjonalnego osadnictwa wiejskiego.12 Można
zatem powiedzieć, że przemiany funkcjonalne wsi rozumiane jako przekształcenia społeczno-gospodarcze, zawodowe, krajobrazowe oraz ekologiczne są analogiczne z procesami urbanizacyjnymi.13 Szczególnymi determinantami wpływającymi na ten proces są następujące warunki:
- wieś i przestrzeń wokół niej zachowa swą atrakcyjność jako miejsce zamieszkania i pracy;
- satysfakcja z ponoszonego przez ludzi przedsiębiorczych ryzyka znajdzie
społeczną akceptację i uznanie;
- rozwój gospodarczy oprze się na wewnętrznym potencjale terenów wiejskich;14
- przyjmie się metodę „drobnych kroków” i zadba o ciągłość pracy nad aktywizacją terenu;
- utrzyma się prawidłowo istniejące jednostki gospodarcze i rozwinie
nowe;
- zbuduje się potencjał doradczy zarówno w odniesieniu do przedsiębiorców, jak i do pracobiorców;
- zwiększy się nakłady na badania rozwoju przedsiębiorczości na terenach
wiejskich;
- nastąpi aktywizacja lokalnego patriotyzmu i regionalnej świadomości
gospodarczej, co powinno znaleźć swój wyraz w większym utożsamianiu się przedsiębiorcy i lokalnego społeczeństwa z miejscem zamieszkania;15
Rozwój działalności pozarolniczej16 należy przeto postrzegać jako siłę
napędową rozwoju ekonomicznego, stwarzającą jednocześnie szansę na przechodzenie ludności do pracy poza rolnictwem, powodując tym samym zmiany struktury społeczno-zawodowej, urbanizację wsi, wynikającą z tworzenia na obszarach wiejskich infrastruktury o charakterze miejskim17, zmiany struktury agrarnej wskutek powiększania gospodarstw przez jednych użytkowników (pozostających w rolnictwie) i likwidowania bądź zmniejszania ich obszaru przez innych
(wychodzących z rolnictwa i podejmujących zajęcia pozarolnicze).18 Historyczne
pojmowanie rozwoju wsi jako poprawiania warunków funkcjonowania gospodarstw rolniczych zostaje wzbogacone o problematykę jakości życia mieszkańców terenów wiejskich – dochody, opieka zdrowotna, dostęp do edukacji oraz innych usług sektora publicznego.19
Wielowymiarowa aktywizacja terenów wiejskich w praktyce jest uzależniona od wielu determinant, zarówno mikro jak i makroekonomicznych. Dotyczące
39
potencjału społeczno-gospodarczego czynniki mikroekonomiczne20:
- czynniki demograficzne (sytuacja demograficzna, struktura społeczno-zawodowa, poziom bezrobocia);
- czynniki przyrodnicze (położenie stan zasobów);
- czynniki kapitałowe (zasoby kapitału, stosunki własnościowe, ranga
i charakter rolnictwa, stopień zorganizowania rynku);
- czynniki infrastrukturalne (infrastruktura społeczna i techniczna);
- czynniki społeczne (postawy społeczne, typ społeczności lokalnej i jej cechy);
związane są bezpośrednio z sytuacją lokalną, walorami poszczególnych
gmin, ich zasobami, możliwościami, jak również zagrożeniami. Natomiast czynniki makroekonomiczne, dotyczące polityki gospodarczej państwa oraz systemu
ekonomicznego działają w określonych ramach rozwiązań formalnoprawnych,
a są to:21
- rozwiązania ogólnosystemowe;
- zasady prywatyzacji przedsiębiorstw;
- preferencje dla określonych branż;
- stabilność i trwałość polityki gospodarczej;
- programy rządowe.
Wielofunkcyjność obszarów wiejskich sprowadza się do praktycznego sposobu działania, przez właściwe, wielokierunkowe i racjonalne wykorzystanie posiadanego potencjału w oparciu o istniejące warunki zewnętrzne, które mogą
mieć zarówno charakter pozytywny (stymulujący rozwój), jak i wpływać negatywnie na tempo i kierunki możliwości rozwojowych. 22 Rozwój przedsiębiorczości pozarolniczej, będącej alternatywnym źródłem dochodu, zdeterminowane
strukturą gospodarki, stanem infrastruktury, sytuacją demograficzną, sprawnością instytucji czy postawami społecznymi daje rolnictwu szansę na modernizację przez aktywne formy gospodarowania i zaspokajania potrzeb ludności.23
Nie do przecenienia są korzyści płynące z efektów wielofunkcyjnego rozwoju w programie odnowy wsi24, rozumianym jako wzajemna, aktywna współpraca
podmiotów gospodarczych oraz instytucji w celu zwalczania niekorzystnych zjawisk związanych z dynamicznym uprzemysłowieniem oraz niszczeniem tradycyjnego modelu życia. Korzyści te można rozpatrywać w trzech sferach:25
1. Gospodarczej - polegają one na pozyskiwaniu terenów pod budownictwo
mieszkaniowe, infrastrukturę techniczną i społeczną, usługi i produkcję.
Umożliwiają rozwój dodatkowych źródeł zarobkowania. Waloryzują zasoby mieszkaniowe poprzez zwiększenie atrakcyjności zamieszkiwania
na wsi oraz środowisko kulturowe i przyrodnicze. Wywołują wzrost efektywności gospodarowania poprzez samoorganizację producentów i usługodawców, a także usprawniają układy komunikacyjne.
40
2. Społecznej - następuje rozwój organizacji społecznych oraz wzrost standardu życia poprzez zaspokajanie indywidualnych i zbiorowych oraz kulturalnych potrzeb mieszkańców. Powstają nowe możliwości edukacyjne,
nowe możliwości w sferze opieki społecznej, a także wzrost bezpieczeństwa i porządku publicznego.
3. Politycznej - powodują integrację społeczności lokalnej poprzez wzrost
jej podmiotowości. Urzeczywistniają zdecentralizowany model gminy
i jej współdziałanie ze społecznością lokalną. Stabilizują lokalny układ
polityczny.
Warto podkreślić, iż rozwój obszarów wiejskich dotyczy również czynnika ludzkiego jako takiego, a nie jest związany jedynie z obszarem czy rodzajem
podejmowanej działalności.26 Działanie w kierunku wielofunkcyjności rolnictwa
i wsi, ochrony środowiska obszarów wiejskich, ograniczania bezrobocia oraz poprawy zarówno warunków życia ludności wiejskiej jak i funkcji gospodarczych
i społecznych wsi mają wpisywać się w długoterminową optykę rozwoju zrównoważonego. Oznacza to odrzucenie zasady dominacji ekonomicznej nad sferą
społeczno-kulturową i przyrodniczą, wprowadzenie zasady podmiotowości wsi
i jej mieszkańców, zmianę społecznego usytuowania rolnictwa (uznanie rolnika
za zarządcę dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego), czy też ochronę różnorodności kulturowej.27
Narodowy Plan Rozwoju a możliwość realizacji
strategii zrównoważonego rolnictwa i terenów
wiejskich
Integracja z Unią Europejską stworzyła nowe warunki dla rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa. „Strategia...” odnosi się do najważniejszych zagadnień
związanych z programowaniem kierunków rozwoju terenów wiejskich w Polsce
w średniej perspektywie czasowej. W związku z ewolucją Wspólnej Polityki
Rolnej28 w odniesieniu do społecznych funkcji rolnictwa w zakresie metod produkcji rolnej przyjaznych środowisku, uwzględniających bezpieczeństwo żywności i dobrostan zwierząt „Strategia...” kładzie nacisk na zrównoważony rozwój
rolnictwa oraz zwiększenie znaczenia obszarów wiejskich poprzez wprowadzenie szeregu nowych instrumentów i rozwiązań.
W założeniach do Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013 przyjęto,
że w ramach strategii rozwoju regionalnego nacisk należy położyć na rozwój obszarów wiejskich, a priorytetami w tym zakresie powinny być:
- rozwój ekonomiczny podnoszący atrakcyjność obszarów wiejskich dla
ich mieszkańców i przedsiębiorców;
- wzmocnienie zrównoważonego ekonomicznie rozwoju sektora rolnego
41
z jednoczesnym uwzględnieniem zachowania równowagi środowiska
przyrodniczego;29
- podniesienie konkurencyjności sektora przetwórstwa rolnego dzięki poprawie jakości produktów rolnych i dostosowaniu podaży do wymagań
rynkowych.
W początkowej części dokumentu przedstawiono diagnozę stanu obszarów
wiejskich uwzględniając zarówno problemy, jak i kierunki rozwoju, co posłużyło
do zestawienia mocnych i słabych stron obszarów wiejskich i rolnictwa oraz specyfikację jego szans i zagrożeń:30
Mocne strony
• duży, nie w pełni wykorzystany areał
ziemi rolniczej i duże zasoby względnie
taniej siły roboczej a tym samym niskie
koszty jednostkowe pracy i ziemi;
• przewagi komparatywne w sektorach i kierunkach produkcji o wysokich nakładach
pracy i ziemi;
• przewagi cenowe produkcji rolnej w pierwszych latach członkostwa w UE;
• korzystna struktura wiekowa mieszkańców
wsi (w tym rolników) – wysoki odsetek
ludzi młodych;31
• przedsiębiorczość mieszkańców wsi;
• duże skupiska ludności na obszarach
wiejskich;
• niski stopień specjalizacji, który daje dużą
elastyczność zmian kierunku produkcji;32
• względnie dobry stan środowiska
naturalnego;
• korzystne warunki do rozwoju turystyki;
• zmodernizowany sektor przetwórczy;
• duże zaplecze surowcowe przetwórstwa;
• sąsiedztwo dużych rynków zbytu: rynku
krajów WNP i rynku niemieckiego;
• zdobyte doświadczenia w pozyskiwaniu
środków z funduszy przedakcesyjnych.
Słabe strony
• wysokie bezrobocie i bezrobocie pokoleniowe;
• niska mobilność ludności wiejskiej;
• niskie wykształcenie mieszkańców wsi;
• brak kapitału i zdolności kredytowych w
rolnictwie i na obszarach wiejskich;
• ograniczona możliwość zatrudnienia poza
rolnictwem;33
• słabo rozwinięta infrastruktura społeczna (szkoły, instytucje kulturalne) oraz infrastruktura techniczna (wodociągi, kanalizacja, gazyfikacja);
• niska atrakcyjność inwestycyjna obszarów
wiejskich;
• słaba integracja pionowa i pozioma w sektorze rolno-spożywczym i małe skłonności
do wspólnych działań;34
• słaby marketing i kadra menedżerska w małych zakładach przetwórczych;35
• powiększające się dysproporcje w dochodowości między małymi i wielkoobszarowymi
gospodarstwami; 6
• zróżnicowanie rozwoju regionów;
• niekorzystna struktura gospodarstw;
42
Szanse
• objęcie Polski funduszami strukturalnymi;
• objęcie polskiego rolnictwa Wspólną
Polityką Rolną, co daje możliwość
konkurowania na jednolitym rynku na
względnie równych warunkach;
• reforma WPR: odejście od wsparcia
intensyfikacji produkcji oraz zwiększenie
swobody podejmowania decyzji
produkcyjnych;
• rozwój pozarolniczej działalności na
obszarach wiejskich;
• dywersyfikacja działalności rolniczej;
• duży wewnętrzny rynek zbytu na obszarach
wiejskich powiązany z potencjalnym
wzrostem siły nabywczej;
• duży jednolity rynek zbytu UE;
• zmiana oczekiwań ludności w UE w
zakresie funkcji społecznych rolnictwa na
korzyść rolnictwa wielofunkcyjnego;37
• zmiana oczekiwań konsumentów w zakresie
metod produkcji na korzyść ekstensywnych,
przyjaznych środowisku i dobrostanowi
zwierząt;38
• preferencje polskich konsumentów wobec
polskiej żywności;39
• adaptacja technologii i metod zarządzania
z UE-15;
• przeniesienie aktywności ekonomicznej na
obszary wiejskie;40
• wzrost zainteresowania obszarami wiejskimi
jako miejscem zamieszkania i spędzania
wolnego czasu;
• prognozowany rozwój turystyki;
• otwarcie rynku UE dla producentów
żywności ekologicznej, tradycyjnej,
regionalnej.
Zagrożenia
• rozbieżność priorytetów rozwoju obszarów
wiejskich i polityki rolnej między
rozwiniętymi państwami UE a Polską;41
• obniżenie wsparcia rolnictwa europejskiego
w wyniku negocjacji WTO;42
• ograniczona możliwość poprawy
wykształcenia ludności wiejskiej przy
ubogiej infrastrukturze społecznej;
• szybki rozwój produkcji rolnej w krajach
o niskich kosztach produkcji;43
• konieczność poniesienia dużych wydatków
w krótkim czasie na dostosowanie do
unijnych standardów.
Z tak prezentowanego zestawienia mocnych i słabych stron polskiego rolnictwa oraz szans i zagrożeń, przed jakimi stoi, płyną następujące wnioski:44
1. Problemy społeczne i gospodarcze polskiej wsi wynikające z wysokiego
bezrobocia, słabo rozwiniętej infrastruktury społecznej, zapóźnień w rolnictwie oraz innych czynników (zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych), wymagają podjęcia działań na rzecz zapewnienia alternatywnych
źródeł dochodów, poprawy infrastruktury społecznej wsi oraz rozbudowy
infrastruktury technicznej. Niezbędne jest zwiększenie aktywności społecznej na rzecz wspólnych działań służących poprawie warunków i jakości życia na wsi.
43
2. Mocne strony sektora rolnego wskazują duży potencjał rozwojowy i możliwości konkurowania polskiego rolnictwa na jednolitym rynku unijnym.
Dlatego też celowym jest wspieranie konkurencyjności rolnictwa poprzez poprawę efektywności i dochodowości gospodarstw rolnych oraz
wzmocnienie rozwoju instytucjonalnego, kształtującego warunki sprzyjające aktywności gospodarczej rolników. Ponadto, biorąc pod uwagę słabą integrację pionową i poziomą w sektorze, należy zwrócić szczególną
uwagę na wspieranie koncentracji podaży, zwiększenie udziału rolników
w rynkach hurtowych oraz aktywizację współpracy naukowych jednostek
badawczych z rolnikami.
3. Duże szanse dla rozwoju wsi i rolnictwa wynikają z wysokich inwestycji w przetwórstwie rolno-spożywczym w ostatnich latach, co umożliwiło znaczącą modernizację technologii produkcji w sektorze żywnościowym. Mimo już osiągniętego i postępu konkurencyjności przetwórstwo
wymaga nadal wsparcia ze środków publicznych. Analiza szans i zagrożeń wskazuje, iż dalszy rozwój tego działu produkcji powinien iść w kierunku poprawy jakości oraz bezpieczeństwa żywności.
Wybór celów „Strategii...” jest konsekwencją analizy sytuacji na obszarach wiejskich i w sektorze żywnościowym i jest podporządkowany nadrzędnemu celowi jakim jest poprawa warunków życia i pracy mieszkańców wsi poprzez
wzrost gospodarczy, z uwzględnieniem wymogów ochrony środowiska.
Cel 1 – wspieranie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, wiąże
się z koncepcją ich wielofunkcyjności, kształtowaniem warunków dla różnorodnej działalności ekonomicznej prowadzonej z poszanowaniem aspektów środowiskowych, rozwoju funkcji społecznych i kulturalnych oraz dbałością o zapewnienie mieszkańcom dobrych warunków życia. W myśl dokumentu oraz zgodnie
z koncepcją europejskiego modelu rolnictwa, rolnictwo - poza podstawową funkcją jaką jest produkcja artykułów rolnych – pełni ważne role w zakresie ochrony
środowiska i krajobrazu, zachowania żyzności gleb oraz bogactwa siedlisk i bioróżnorodności. Koncepcja rolnictwa wielofunkcyjnego wskazuje na możliwość
łączenia tych funkcji poprzez kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i zachowania krajobrazu oraz podejmowania przez gospodarstwa dodatkowych działań nakierowanych na dywersyfikację działalności rolniczej.
I.
W obrębie tego celu wyróżniono 4 priorytety:
Różnicowanie działalności w celu zapewnienia alternatywnych źródeł dochodów. Chodzi tu w szczególności o rozwijanie różnych form
i kierunków działań nie związanych z rolnictwem, które nawiązują do
lokalnych zasobów surowcowych i kapitału ludzkiego, lokalnej specyfiki
44
i tradycji kulturowych. Może to przybrać formę rozwijania i popularyzacji turystyki wiejskiej w nawiązaniu do lokalnej specyfiki i lokalnych tradycji co ma niebagatelne znaczenie w podtrzymywaniu wartości kulturowych obszarów wiejskich.
II. Zachowanie walorów przyrodniczo-krajobrazowych obszarów wiejskich.
Do zadań podstawowych dokument zalicza wsparcie przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawę dobrostanu zwierząt, w tym rozwój rolnictwa ekologicznego, wspieranie działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania,45 wyłączenia z użytkowania rolniczego gruntów mało przydatnych do produkcji rolnej (zalesianie, uprawy do celów przemysłowych).
III. Aktywizacja społeczności wiejskich i poprawa infrastruktury społecznej.
Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich nie jest możliwy bez bezpośredniego i szerokiego udziału społeczności lokalnych, stąd też za działania o kapitalnym znaczeniu uznano odnowę wsi oraz zachowanie dziedzictwa kulturowego , wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci i młodzieży,
kształcenie ustawiczne dorosłych oraz poprawę dostępu do usług zdrowotnych, opiekuńczych im kulturalnych.
IV. Rozbudowa infrastruktury technicznej. Chodzi tu o pobudzenie inwestycji infrastrukturalnych takich jak budowa sieci kanalizacyjnych na wsi,
racjonalizacja gospodarki odpadami stałymi, modernizację sieci energetycznych, wspieranie odnawialnych źródeł energii, poprawę infrastruktury
drogowej czy gospodarowanie rolniczymi zasobami wodnymi.
Cel 2 – poprawa konkurencyjności rolnictwa, jest rozumiany jako proces
zmierzający do modernizacji gospodarstw, ukierunkowanie produkcji
na rynek, aktywowanie inwestycji prorozwojowych oraz rozwój wszelkich form kooperacji między producentami. Efektem wzrostu konkurencyjności będzie zwiększenie dochodowości.
Za najważniejsze uznano:
I. Poprawę efektywności i dochodowości gospodarstw rolnych poprzez ich
modernizację i zmianę struktur rolnych.46 Rozumie się tu w szczególności
wspieranie inwestycji w zakresie standardów jakościowych, sanitarnych
oraz ochrony środowiska, wpieranie młodych rolników, działania zmierzające do dywersyfikacji działalności/produkcji rolniczej oraz scalanie i wymiana gruntów.
II. Wzmocnienie rozwoju instytucjonalnego. Realizacja tego procesu powinna obejmować:
- wzmacnianie samorządów terytorialnych oraz innych instytucji działających na obszarach wiejskich;
- pomocy w budowaniu potencjału instytucjonalnego jednostek samorządu
45
terytorialnego niezbędnego dla właściwego wykorzystania funduszy Unii
Europejskiej;
- doskonalenie umiejętności planowania i zarządzania strategicznego w instytucjach, w tym zarządzania projektami;
- doskonalenie struktur organizacyjnych oraz procedur działania administracji
publicznej z perspektywy realizacji celów strategicznych;
III. Wzmocnienie znaczenia i udziału rolników na rynku produktów rolnych
poprzez wspieranie tworzenia prostych form integracji poziomych w rolnictwie (grup producentów rolnych, organizacji spółdzielczych), zwiększenie udziału rolników w rynkach hurtowych oraz aktywizowanie współpracy naukowych jednostek badawczych z rolnikami.
Cel 3 – wzmocnienie przetwórstwa rolno-spożywczego w kierunku poprawy
jakości i bezpieczeństwa żywności, jest hamowane przez:
- niedobory kapitału krajowego;
- działanie wielu zakładów w warunkach nieustabilizowanej bazy surowcowej (słabe powiązania kontraktacyjne z dostawcami surowca);
- brak silnych ugrupowań przetwórców.
Szczególnie w pierwszych latach członkostwa Polski w UE, podstawowe
znaczenie mieć będzie stopień upowszechnienia systemów i procedur zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego żywności oraz zdolność firm krajowych do
szybkiego reagowania na częste zmiany, do spełnienia wymagań odbiorców w
zakresie znakowania, atestacji czy też deklarowania jakości handlowej żywności.
W związku z powyższym zasadne wydaje się za najważniejsze uznać:
I. Poprawę przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych. Wsparcie ma dotyczyć:
- projektów modernizacyjnych;
- budowy nowych obiektów zwiększających zdolności produkcji przetworów wysokogatunkowych;
- zwiększania konkurencyjności zakładów przetwórstwa.
II. Wspieranie wyrobu produktów tradycyjnych i regionalnych, przez co rozumie się:
- stworzenie spójnej polityki promującej wyroby tradycyjne;47
- identyfikację produktów wytwarzanych tradycyjnymi metodami,
- zwiększenie świadomości konsumentów na temat tradycyjnej żywności;
- stworzenie możliwości ubiegania się o odstępstwa weterynaryjne i sanitarne przy produkcji tradycyjnej żywności,48
- efektywnego promowania kultury i tradycji.
46
Miernikami postępu realizacji „Strategii...” mają być następujące wskaźniki:
- powierzchnia i struktura użytków rolnych – według dokumentu spodziewany jest wzrost powierzchni użytków rolnych w pierwszych latach udzielania dopłat bezpośrednich, ze względu na funkcjonujący w Polsce system
uproszczony, w ramach którego dopłaty przyznawane są proporcjonalnie
do powierzchni gruntów;
- liczba gospodarstw rolnych wg grup obszarowych – (o powierzchni użytków rolnych powyżej 1ha), która ma się wydatnie zmniejszyć w czasie
realizacji „Strategii...”. Szacuje się, iż powinna wzrosnąć liczba gospodarstw towarowych, poprzez dążenie do poprawy efektywności sektora
rolnego;49
- liczba pracujących w gospodarstwach rolnych – skontrastowana z sektorami pozarolniczymi na terenach wiejskich;
- stopa bezrobocia na obszarach wiejskich – zakładany jest spadek bezrobocia rejestrowanego na obszarach wiejskich, jak również stopniowa redukcja bezrobocia ukrytego, wyrażającego się nadmierną w stosunku do
rzeczywistych potrzeb liczbą osób deklarujących jako główne źródło dochodów prace w gospodarstwie rolnym;
- poziom wykształcenia na obszarach wiejskich – spodziewany jest stopniowy wzrost odsetka osób zamieszkujących obszary wiejskie, posiadających
wykształcenie co najmniej ponadpodstawowe. Z uwagi na długofalowy
charakter działań edukacyjnych, wzrost ten będzie początkowo nieznaczny i wyraźny dopiero w długim okresie;
- PKB na poziomie powiatów – „Strategia...” oczekuje wzrostu liczby gospodarstw, dla których ponad 50% dochodów ogółem będzie pochodzić
z działalności pozarolniczej, przede wszystkim kosztem spadku liczby
gospodarstw czerpiących dochody z niezarobkowych źródeł utrzymania
– rent, emerytur i rent.
Tak skonstruowany zbiór mierników wydaje się niewystarczający w świetle rozważań o zrównoważonym rozwoju obszarów wiejskich, szczególnie gdy
weźmiemy pod uwagę fakt, iż zapisy o wspieraniu tego rozwoju znalazły się na
czele wymienionych celów „Strategii...”. O ile bowiem nie budzi żadnych zastrzeżeń umieszczenie wskaźnika powierzchni i struktury gospodarstw rolnych
jako odniesienia do aspektów przestrzennych rozwoju, o tyle może zastanawiać
brak jakichkolwiek odniesień do płaszczyzny ochrony środowiska - np. przez
wskaźnik instalacji wodno-kanalizacyjnych, których istnienie wydatnie świadczy o poprawię standardów życia na wsi, ale również o kompleksowej ochronie
przyrody. Wydaje się również, że brak wskaźnika, który obrazowałby stan infrastruktury społecznej, rozumianej nie tylko jako stopień skolaryzacji, lecz traktowanej jako sposób na aktywizację społeczności wiejskich i wzmacnianie tożsamości kulturowej.
47
W porównaniu z poprzednimi dokumentami strategicznymi (np. Spójna
Polityką Strukturalną Rozwoju obszarów Wiejskich i Rolnictwa – 1999, Pakt dla
Rolnictwa i Obszarów Wiejskich – 1999) , „Strategię...” należy zaliczyć do najbardziej kompleksowych i uwzględniających w pełni kierunki wspólnotowej polityki rozwoju obszarów wiejskich. Wysoka ranga tego zagadnienia znalazła odbicie w dokumencie, w którym pięć z dziewięciu ustalonych priorytetów dotyczy
rozwoju obszarów wiejskich. Nacisk położony został na model wielofunkcyjnego rozwoju wsi i wielofunkcyjnego rozwoju rolnictwa. Wspieranie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich ma nastąpić poprzez różnicowanie działalności w celu zapewnienia alternatywnych źródeł dochodów, kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie z wymogami środowiska i przy zachowaniu walorów
krajobrazowych. Ważną rolę ma odgrywać poprawa infrastruktury społecznej i technicznej na obszarach wiejskich. Wszystkie te działania służyć powinny zmniejszaniu bezrobocia, w tym strukturalnego, na obszarach wiejskich.
W konstrukcji celów i działań dokumentu wciąż widać piętno zacofania polskiego rolnictwa i ogromny dystans cywilizacyjny jaki ma do pokonania polska
wieś – punkt ciężkości wydaje się być nadal przesunięty na odrabianie zaległości
i zmniejszanie dysproporcji dochodowych, choć z całą pewnością „Strategia...”
proponuje rozwiązania długofalowe sprzyjające harmonijnemu wzrostowi.
48
Przypisy
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Dla licznych socjologów wsi społeczność i kultura chłopska to „cząstkowa
społeczność” i „cząstkowa kultura” stanowiąca element złożonego społeczeństwa
i decydująca o jego kondycji jako całości. Szerzej na ten temat: R. Redfield Peasant
Society and Culture, Chicago 1956, cyt. {za K. Romaniszyn Antropologiczny
wizerunek społeczności i gospodarki chłopskiej: przegląd i krytyka stanowisk [w:]
Wieś i Rolnictwo, Nr 2(95), 1997, str. 91};
A.Woś Cele ekonomiczne i ekologiczne w strategii rozwoju rolnictwa [w:] Wieś
i Rolnictwo, Nr 1(90) 1996, str. 10;
E. Kośmicki Kryzys ekologiczny rolnictwa europejskiego a sytuacja rolnictwa
polskiego [w:] Ekonomia i Środowisko, Nr 1(21), 2002, str. 140-141;
W myśl europejskiej Klasyfikacji Działalności Gospodarczej przedsiębiorcą możemy
nazwać osobę, która podejmuje działalność produkcyjną, handlową lub usługową.
Por. K. Rogoziński Usługi rynkowe, Poznań 1993, str. 53;
K. M. Bartol, D.C. Martin, Management, McGrawHill, Inc. New York, {za B.
Klepacki Teoria zmian w gospodarstwie rolniczym [w:] Gospodarstwo rolnicze wobec
wymogów współczesnego rynku i Unii Europejskiej, op. cit., str. 54-56;}
F. Kapusta Teoria agrobiznesu, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im.
O. Langego we Wrocławiu, Wrocław 2003, str. 363;
Autor dostrzega również inne cechy tego procesu, niezwykle ważne w procesie
rozwoju przedsiębiorczości i wyodrębniania się grupy ludności wielozawodowej
(wielofunkcyjnej). Są to: nabieranie doświadczenia w prowadzeniu firmy, stąd
coraz bezpieczniejsze zachowania i decyzje wobec zagrożeń spowodowanych
brakiem kapitału, nastawienie na klientów w postaci rozpoznawania ich potrzeb
i odpowiedniej oferty produktowej, integracja z otoczeniem, poprawa wskaźników
charakteryzujących dynamikę i procesy rozwojowe, co jest związane z tym, że
zarządzający nabierają doświadczenia oraz dojrzałość w decyzjach ekonomicznych
i zarządzaniu przedsiębiorstwem. Tamże, str. 363;
Proces ten związany jest ściśle z ciągłym zmniejszaniem się rangi rolnictwa, które
towarzyszy modernizacji i umacnianiu się gospodarstw silnych, odchodzeniu
z produkcji jednostek nieefektywnych oraz spadku liczby zatrudnionych w rolnictwie,
sensu stricte.
M. R. Murray Rural development in Northern Ireland [w:] Journal of Rural Studies,
Nr 8/1992, str. 73;
M. Kłodziński Wielofunkcyjny rozwój terenów wiejskich w Polsce i w krajach Unii
Europejskiej, Wydawnictwo SGGW, Warszawa 1996, str. 57;
K. Heffner Kreacja ośrodków wielofunkcyjnego rozwoju na obszarach wiejskich, Wieś
i Rolnictwo, Nr 2/107/2000, str. 43;
Szeroko na ten temat traktuje publikacja J. Wilkina Strategia rozwoju obszarów
wiejskich, Gospodarka Narodowa, Nr 11, str. 66-73;
J. Tkocz Organizacja przestrzenna wsi w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu
Śląskiego, Katowice 1998, str. 9;
Chodzi tutaj zarówno o pobudzanie przedsiębiorczości, jak i o społeczną akceptację
zachodzących zmian. Według niektórych autorów zachodzi wyraźny efekt synergii
49
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
między endo- i egzogenicznym rozwojem, dający wymierne rezultaty w postaci
rozwoju gospodarczego i społecznego terenów wiejskich. Por. M. Whitby Evaluating
rural development policies in Britain [w:] Rural development in Central and Eastern
Europe, op. cit., str. 166-171;
H. J. Becker Wspieranie gospodarki wiejskiej. Cele-metody-instrumenty działania”
[w:] Wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich na terenach przygranicznych pod red.
M. Kłodzińskiego i J. Okuniewskiego, materiały konferencyjne Polsko – niemieckiej
konferencji regionalnej w Myśliborzu, październik 1992, str. 19;
W świetle badań dr Z. Warzochy z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie,
na wybranej próbie gospodarstw rolnych województwa warmińsko-mazurskiego,
około 30% badanych deklaruje, że gospodarstwo to jedyne źródło ich dochodów,
a zatem ponad 2/3 respondentów szuka innych źródeł dochodów. Szerokie omówienie
tych badań prezentuje autor w artykule Potrzeba osiągnięć jako podstawa aktywności
gospodarczej człowieka (na przykładzie badań osób związanych z gospodarstwem
rolnym) [w:] Roczniki Naukowe SERiA, Warszawa-Poznań-Puławy 2004, Tom IV,
Zeszyt 4, str. 227-231;
Warto zwrócić uwagę na dwoisty charakter tych zmian. Z jednej strony rozbudowa
infrastruktury wpływa wydatnie i bezdyskusyjnie na wzrost stopy życiowej ludności
zamieszkującej tereny wiejskie, z drugiej jednak może, choć nie musi, stanowić
zagrożenie dla zachowania odpowiedniej jakości środowiska naturalnego.
K. Duczkowska-Małysz Strategia wielofunkcyjnego rozwoju wsi, Wieś i Rolnictwo,
Nr 2/91/1996, str. 6;
G. L. Cramer, W. J. Clarence Agricultural Economics and Agribusiness, John
Wiley&Sons, Inc., New York, Chichester, Brisbane, Toronto, Singapore 1994,
str. 378;
M. Zarębski Bariery i możliwości wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich (na
przykładzie regionu konińskiego) UMK, Toruń 2002, str. 44;
K. Duczkowska-Małysz Rolnictwo-wieś-państwo. Wokół interwencji państwa w sferę
wsi i rolnictwa, PWN, Warszawa 1998, str. 70;
Szczegółową egzemplifikację uwarunkowań rozwoju terenów wiejskich w licznych
klasyfikacjach przedstawia L. Ossowska w artykule: Uwarunkowania rozwoju
obszarów wiejskich [w:] Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa
i Agrobiznesu, Warszawa-Poznań-Puławy 2004, Tom IV, Zeszyt 4, str. 150-154;
B. Wierzbiński Przedsiębiorczość pozarolnicza a zrównoważony rozwój obszarów
wiejskich, Roczniki Naukowe SERiA, Bydgoszcz 2000, Tom II, Zeszyt 4, str. 85-89;
Termin „odnowa wsi” pojawił się w 1966 roku, sformułowany przez Waltera Blaha,
w miesięczniku niemieckim Agrarische Rundschau, a dotyczyło nowych metod
zastosowanych w 1965 roku w Bawarii, która pomimo wysokiego uprzemysłowienia
i rozwoju gospodarczego, zachowała swoją własną tożsamość, kulturę lokalną,
tradycję i wiarę. Zwracano tutaj szczególną uwagę na to, by tworząc wielkoobszarowe
gospodarstwa rolne, nie niszczyć tych mniejszych, o rodzinnym charakterze, a także,
by zachować walory podalpejskich krajobrazów oraz charakter domostw i wartości
kulturowych. Obszerny opis programu „odnowy wsi” zawiera publikacja A. Kuczuk
Wdrażanie programu „odnowa wsi” jako szansa rozwoju obszarów wiejskich.
50
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
Problem współpracy podmiotów gospodarczych w zakresie realizacji programu
[w:] Konflikt i współpraca w realizacji strategii ekorozwoju, Biblioteka „Ekonomia
i Środowisko”, Nr 30, Wrocław 2003, str. 265-283;
M. Zarębski Agrobiznes – problemy negocjacji z UE Wydawnictwo Adam Marszałek,
Toruń 2001; str.115 –118;
I. D. Hodge The scope and context of rural development, European Review of
Agricultural Economics, Nr 13(3), str. 272;
A. Kaleta Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy [w:] Aktywizacja społeczności
lokalnych, Tom III, UMK, Toruń 1998, str. 21;
O przekształceniach strukturalnych w obrębie polityki wspólnotowej wobec rolnictwa
i terenów wiejskich będzie mowa w dalszej części pracy.
Należy zwrócić uwagę na szczególną konstrukcję tego priorytetu – rozwój
zrównoważony oznacza proces harmonijnego wzrostu wielu komponentów
(ekonomicznego, przyrodniczego, społecznego i przestrzennego), można zatem
mówić o rozwoju ekonomicznym przyczyniającym się do równoważenia wzrostu
a nie zrównoważonym rozwoju ekonomicznym.
Strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa na lata 2007-2013 (z elementami
prognozy do roku 2020), Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa, listopad
2004, str. 39-40;
Można uznać, że ten element stanowi odzwierciedlenie sytuacji demograficznej Polski
– stosunkowo wysoki odsetek ludzi młodych, w wieku produkcyjnym, w porównaniu
z sytuacją na terenach zurbanizowanych. Należy jednak zwrócić uwagę, że o sukcesie
polskiego rolnictwa decydować będzie nie tyle aspekt ilościowy siły roboczej co jej
jakość (szczególnie ważna w aspekcie konkurencyjności i restrukturyzacji polskiego
rolnictwa).
Niewątpliwie jest to mocna strona polskiego rolnictwa, ale w początkowym okresie
zmian. Mając na uwadze budowanie silnej pozycji rolnictwa nieuniknione staje się
kładzenie nacisku na specjalizację i budowanie przewagi konkurencyjnej.
Tworzy się swoiste „błędne koło” - brak miejsc pracy na terenach rolniczych powoduje
brak dochodów, co z kolei warunkuje inwestycje własne gospodarstw rolniczych
i dalszy rozwój, w tym tworzenie nowych miejsc pracy (np. poprzez samozatrudnianie
czy zatrudnianie członków rodziny).
Chodzi tutaj o powiązania typu producent – pośrednik - przedsiębiorstwo przetwórcze
– konsument (integracja pionowa), i tworzenie grup producenckich (integracja
pozioma).
Szczególną formą takiego marketingu jest promowanie żywności ekologicznej.
Szeroko na ten temat w artykule M. Bartnik, A. Moroz Żywność ekologiczna w opinii
konsumentów [w:] Przemysł Spożywczy Nr 10/1998;
Dotychczasowy model dotowania rolnictwa związany z dotowaniem wielkości
produkcji zdaje się jeszcze pogłębiać te różnice. Należy upatrywać szansy na
niwelację tych rozbieżności w przechodzeniu Wspólnej Polityki Rolnej do Wspólnej
Polityki Rolnictwa i Obszarów Wiejskich, gdzie punkt ciężkości przesunięty jest
z dopłat bezpośrednich na finansowanie przekształceń strukturalnych. Szerzej na ten
temat w dalszej części pracy.
Należy postrzegać to za jedną z największych szans na rozwój pozarolniczych funkcji
51
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
polskiego rolnictwa – agroturystyki, ochrony przyrody i krajobrazu oraz kultury
wiejskiej.
Jak zauważa K. Szołtysek, rynek konsumentów żywności ekologicznej (będącej
jednym z przejawów produkcji ekstensywnej) w niedalekiej przyszłości będzie
rynkiem konsumentów świadomych swej współodpowiedzialności za środowisko
naturalne, nieprzypadkowo sięgających po żywność ekologiczną. K. Szołtysek Zarys
problematyki żywności ekologicznej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej we
Wrocławiu, Wrocław 2004, str. 53; Problematykę tą porusza również A. Krzemiński
Żywność ekologiczna [w:] Polityka Nr7/2001, pisząc o szacunkach wielkości rynku
konsumentów żywności ekologicznej w Europie Zachodniej i konstytuowaniu się
generacji EKO.
Do niewątpliwych sukcesów marketingowych należy zaliczyć kampanie reklamujące
polską żywność pod hasłami „Dobre, bo polskie” oraz opatrzone znakiem „Teraz
Polska”, który dotyczył również firm z innych branż.
Związane być to może chociażby z mniejszym opodatkowaniem prowadzonej
działalności czy korzystniejszymi cenami zakupu gruntów pod inwestycje.
Chodzi tutaj o rozważania szerszej natury – czy rozwój Unii Europejskiej powinien
przebiegać według jednakowych standardów czy być może należy stworzyć model
rozwoju opary na dwóch szybkościach?
Problem dotowania europejskiego rolnictwa okazuje się być problemem
międzynarodowym, wpływa bowiem wydatnie na kondycję i możliwości
konkurowania rolnictwa krajów rozwijających się.
Należy pamiętać, że partnerem gospodarczym są dla Unii Europejskiej kraje
(Ukraina, Rosja, Chiny), w których cena pracy i surowców są o wiele niższe niż
w nowoprzyjętych krajach, takich jak Polska.
Strategia rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa na lata 2007-2013..., op. cit.,
str. 41;
Wsparcie dla obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW) jest
instrumentem, który będzie miał bardzo duże znaczenie dla poprawy spójności
społeczno-ekonomicznej regionów w Polsce.
Z punktu widzenia rozwoju zrównoważonego należy mieć na uwadze zarówno proces
wzrostu ekonomicznego jak i jego aspekty jakościowe.
Według dokumentu producenci wyrobów, którzy chcieliby potwierdzić tradycyjny
charakter ich produktów mogliby starać się o wpisanie wytwarzanego przez nich
produktu na Krajową Listę Produktów Tradycyjnych. Instrument ten służyć ma
promocji i rozpowszechnianiu wiedzy na temat lokalnej żywności cechującej się
wyjątkową jakością i tradycyjnym charakterem.
Kwestia ta stała się istotna w przypadku tradycyjnych serów pochodzących z Podhala
– oscypków i bryndzy - kiedy to złagodzono przepisy dotyczące wyposażenia
sanitarnego miejsc, w których są produkowane (szałasy góralskie na halach) właśnie
ze względu na ich „tradycyjność”.
Należy zwrócić szczególną uwagę na ten punkt, gdyż może się wydawać dyskusyjną
teza o wyższości rozwoju gospodarstw towarowych (szczególnie tych powyżej 50 ha)
nad innymi typami gospodarstw, szczególnie w świetle rozwoju zrównoważonego
obszarów wiejskich.