Monika Kołodziejczyk, Anna Malarz

WYŻSZA SZKOŁA FINANSÓW I PRAWA
W BIELSKU- BIAŁEJ
STUDIA PODYPLOMOWE: MECHANIZMY
FUNKCJONOWANIA
STREFY EURO
Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach
programu edukacji ekonomicznej
PRACA DYPLOMOWA
Kryzys w strefie euro z politycznego punktu widzenia na
przykładzie Grecji i Hiszpanii
Autor:
Promotor:
Monika Kołodziejczyk
Prof. nadzw dr hab. Jan Ostoj
Anna Malarz
Bielsko-Biała, rok 2015
Spis treści
Wstęp ......................................................................................................................................... 3
1
2
3
Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW) ......................................................................... 5
1.1
Historia powstania UGW............................................................................................. 5
1.2
Zasady uczestnictwa w strefie euro ............................................................................. 9
Kryzys w strefie euro na przykładzie Grecji i Hiszpanii ........................................... 13
2.1
Przebieg i skutki kryzysu w Grecji ............................................................................ 13
2.2
Przebieg i skutki kryzysu w Hiszpanii ...................................................................... 24
Polityka UGW wobec zagrożonych państw członkowskich ..................................... 33
3.1
Konsekwencje kryzysu w Grecji i Hiszpanii dla UGW ............................................ 33
3.2
Działania zabezpieczające UGW przed eskalacją kryzysu w Grecji i Hiszpanii w
tym pomoc zagrożonym państwom ...................................................................................... 39
Zakończenie ............................................................................................................................ 55
Spis tabel ................................................................................................................................. 56
Spis rysunków ........................................................................................................................ 56
Wykresy................................................................................................................................... 56
2
Wstęp
Celem naszej pracy jest przybliżenie i usystematyzowanie wiedzy o kryzysie, który miał
miejsce w krajach strefy euro, a w szczególności w Grecji i Hiszpanii. Kryzys w obu
państwach przebiegał inaczej i dlatego warto było się przyjrzeć każdemu z bliska. W pracy
chciałyśmy pokazać jak rządy Grecji i Hiszpanii poradziły sobie lub też w dalszym ciągu
radzą sobie z sytuacją w swoich krajach, gdzie z jednej strony obserwujemy dążenia do
wprowadzanie radykalnych reform, a z drugiej – presje do wyhamowania tych działań
wywołane niezadowoleniem obywateli. Postaramy się również odpowiedzieć na pytanie, czy
kryzys można było przewidzieć, i jak do kryzysu w strefie euro przygotowana była Unia,
a ponadto – czy można oczekiwać, że dobiega on końca i jakie wnioski z dotychczasowych
doświadczeń można wyciągnąć na przyszłość. W niniejszej pracy pojęcie „polityka”
rozumiane jest jako „umiejętność osiągania kompromisu przez grupy kreujące sytuację
społeczną1.” Stąd rozumienie politycznych uwarunkowań kryzysu w strefie euro w niniejszej
pracy sprowadza się do uwarunkowania decyzji oraz działań władz i przedstawicieli
analizowanych państw relacjami społeczeństwo – partie rządzące w następujących obszarach:
-
stanowienia prawa krajowego i podejmowania wewnętrznych decyzji gospodarczych,
do których uprawnione są władze danego kraju;
-
uprawnień i zachowań przedstawicieli krajów UGW w wymiarze międzynarodowym,
w tym w obszarze stanowienia prawa unijnego i jego wykonywania (decyzje
podejmowane na podstawie głosowania).
Pierwszy rozdział naszej pracy ma na celu przybliżenie historii Unii Gospodarczo Walutowej,
ponieważ pogłębiona znajomość procesów powstania oraz funkcjonowania strefy euro
pozwala lepiej zrozumieć opisane w dalszy rozdziałach sytuacje w Grecji oraz Hiszpanii.
Ważną kwestią jest to jakie powinny być spełniane przez dane państwo kryteria aby mogły
zostać przyjęte do strefy euro oraz żeby mogły przyjąć wspólną walutę. A jak wiadomo nie
wszystko dla wszystkich było tak oczywiste jak zostało opisane w odpowiednich traktatach.
Dlatego przechodząc do kolejnego rozdziału możemy zobaczyć jakie działania prowadziły
opisywane państwa oraz jakie zasady zostały złamane, w celu wejścia do Unii Gospodarczo
Walutowej. W drugim rozdziale opisane zostały również reakcje „zwykłych” ludzi:
robotników, nauczycieli, przedsiębiorców, których reformy dotknęły oraz stanowiska rządu
Grecji i Hiszpanii którzy reformy wprowadzały pod naciskami unijnymi. W skrócie
1
Por. www.encyklopedia.pwn.pl/haslo/polityka;3959606.html (dostęp 12-04-2015).
3
przedstawimy również jak te państwa poradziły sobie z kryzysem.
Natomiast trzeci rozdział zawiera informacje o konsekwencjach jakie cała unia walutowa
poniosła poprzez nierozsądne działania rządów Grecji i Hiszpanii oraz jakie musiała
wprowadzić dodatkowe zabezpieczenia aby takie sytuacje nie miały więcej miejsca.
Główną metodą badawczą zastosowaną w niniejszej pracy były badania literaturowe
publikacji pochodzących z wiarygodnych źródeł, w tym w szczególności, ze stron
internetowych EBC, NBP, Ministerstwa finansów, KNF i innych. W celu uzasadnienia
niektórych stwierdzeń skorzystano z polskich aktów prawnych oraz z autoryzowanych
tłumaczeń oryginalnych aktów prawnych UE. Do sformułowania ostatecznych wniosków
wykorzystano elementy analizy porównawczej w połączeniu z syntezą uzyskanych w jej
wyniku cząstkowych rezultatów.
4
1
1.1
Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW)
Historia powstania UGW
Już po zakończeniu II wojny światowej chcąc zabezpieczyć się przed kolejnymi wojnami
zaczęto tworzyć plany wspólnej europy, oraz wiązano plany z wprowadzeniem wspólnej
waluty. Historia Unii Walutowej sięga do początków lat '50 XX w. Pomimo długiej drogi i
licznych napotkanych trudności, które wiązały się z różnorodnością polityczną w krajach
europejskich, udało się wprowadzić już w 19 państwach wspólną walutę.
Pisząc o unii walutowej trudno nie sięgnąć do korzeni powstania tak ważnej w dzisiejszych
czasach wspólnej waluty Euro.
„Proces powstania oraz rozwoju integracji walutowej w Europie był ściśle powiązany
z procesem integracji gospodarczej. Potrzeba zacieśnienia współpracy walutowej w Europie
Zachodniej i dążenie do stworzenia wspólnej waluty europejskiej wynikły bezpośrednio
z postępującej integracji gospodarczej. Ponadto istnienie mozaik walut narodowych wiązało
się niepewnością wynikającą z wahań kursowych oraz z koniecznością ponoszenia kosztów
wymiany walut, co w oczywisty sposób utrudniało handel 2”. Dlatego stabilizacja kursów
walutowych była jednym z głównych argumentów przemawiających za utworzeniem Unii
Walutowej.
Początek procesu integracji gospodarczej zapoczątkował francuski minister spraw
zagranicznych R. Schuman w latach 50 ubiegłego wieku proponując utworzenie wspólnoty
węgla i stali. Na podstawie tego planu 18 kwietnia 1951 r. Belgia, Francja, Holandia,
Luksemburg, Niemcy i Włochy podpisały w Paryżu Traktat ustanawiający Europejską
Wspólnotę Węgla i Stali. Następnymi etapami było podpisanie kolejnych dwóch Traktatów
Rzymskich (Europejska Wspólnota Energii Atomowej, Europejska Wspólnota Gospodarcza)3.
W latach 60 powstała teoria optymalnego obszaru walutowego, której głównymi twórcami są:
R. Mundell, R. McKinnon, oraz P. Kennen. Najważniejszymi założeniami powstania obszaru
walutowego była:
-
teoria optymalnego obszaru walutowego, mówiąca, że wzrost wzajemnych obrotów
krajów z integrującego się regionu jest jednym z ważniejszych argumentów
przemawiających za utworzeniem unii monetarnej, w celu obniżenia kosztów
transakcyjnych w intensywnym handlu między krajami Unii Walutowej (R. McKinnon);
-
mobilność siły roboczej – mobilność ta powinna ułatwiać absorbowania szoków
asymetrycznych, które mogą dotykać gospodarki krajów członkowskich. Występowała
2
3
Wspólna waluta europejska. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2011, broszura s. 3
Wspólna waluta europejska… op. cit s.3
5
ona już w czasie funkcjonowania Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Utworzenie
Wspólnego Rynku w ramach EWG pozwalało na swobodny przepływ kapitału i siły
roboczej pomiędzy gospodarkami (R. Mundel);
-
zróżnicowanie produkcyjno-eksportowe (P. Kennen);
-
utworzenie Wspólnej Polityki Rolnej – w celu utrzymania wspólnych cen podstawowych
artykułów rolnych strefy umiarkowanej;
-
powstanie jednolitego rynku wewnętrznego – program ten został zainicjowany przez
Single European Act pod hasłem Completing the Internal Market – w ramach, którego
wprowadzono liczne środki ułatwiające przepływ towarów (m in. Uproszczono
dokumenty celne i transportowe, zniesiono kontrolę celną na granicy, ujednolicono
procedury kontroli sanitarnej i weterynaryjnej oraz stworzono jednolite europejskie
regulacje techniczne). Założenia z programu miały przyczynić się do powstania tzw.
nowej dynamicznej teorii handlu i integracji, a źródłem tych korzyści miały być:
zwiększenie skali produkcji, wzrost poziomu konkurencji, restrukturyzacja przemysłu,
wzrost innowacyjności firm.4
W 1968 r. w wyniku pojawienia się niepokojących oznak kryzysu, czego przejawem było
nasilenie się spekulacji na rzecz rewaluacji marki RFN i dewaluacji franka francuskiego
podjęto pierwsze działania integracyjne w sferze walutowej. Planem naprawczym była
reakcja Komisji Wspólnot poprzez przedstawienie Pierwszego Raportu Barre'a, który zakładał
konieczność stworzenia procedury koordynacji krótkookresowej polityki gospodarczej oraz
zwrócił uwagę na potrzeby konsultacji w przypadku dokonywania poważniejszych zmian.
Była to pierwsza próba sformułowania systematycznego i spójnego podejścia do integracji
walutowej w EWG, gdzie głównie położono nacisk na wzmocnienie współpracy walutowej
tj. unii celnej i wspólnej polityki rolnej. „Uwzględniając te czynniki, w grudniu 1969 r.
szefowie państw i rządów krajów członkowskich EWG w czasie spotkania w Hadze podjęli
decyzję o stworzeniu we Wspólnocie unii gospodarczej i walutowej”5. Kształt tej unii
określony został w tzw. Raporcie Wernera 8 października 1970 r., którego założeniem było
zakończenie procesu powstawania unii gospodarczej i walutowej do końca 1980 r. przy
założeniu, że kraje EWG wykażą potrzebną wolę polityczną. Następstwami raportu Wernera
było podejmowanie decyzji sprzyjających integracji walutowej takich jak:

powołanie Europejskiego Funduszu Współpracy Walutowej – 1974;

zwiększenie krótkoterminowej pomocy walutowej – 1974;

utworzenie Komitetu Współpracy Gospodarczej – 1974;
4
Mechanizmy funkcjonowania strefy euro. Praca zbiorowa pod redakcją naukową prof. zw. dr. hab. J. Czekaj, ,
NBP .Warszawa 2012, s.25
5
Europejska integracja monetarna od A do Z. NBP. Warszawa 2009, s.42
6

powołanie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego – 1974;

emisja pożyczek przez Wspólnotę – 1975;

ustanowienie europejskiej jednostki rozrachunkowej – 1975;

przyjęcie europejskiej jednostki rozrachunkowej jako podstawy rozliczeń budżetowych
Wspólnoty – 1977.
Wdrożenie planu podzielone było na dwa etapy pierwszy obejmujący lata '71-'73, a drugi
polegający na ujednoliceniu i scentralizowaniu podejmowanych decyzji w latach
późniejszych6.
Prace nad wprowadzeniem wspólnej polityki kursowej zapoczątkowanej w 1972 r. zwanej
potocznie „wężem w tunelu”, zakładającej, że wzajemne kursy walut państw członkowskich
mogą się zmieniać w przedziale wahań o szerokości 2,25%, co mieściło się w ramach założeń
zreformowanego systemu z Bretton Woods (4,5%). Kryzys naftowy w 1973 r. ostatecznie
doprowadził do załamania się systemu z Bretton Woods, a tym samym do zatrzymania
realizacji Planu Wernera. Reaktywacja i wdrożenie wspólnych założeń unii walutowej
wznowiono w 1979 r. Kolejnym etapem było utworzenie Europejskiego Systemu
Walutowego7.
„Europejski System Walutowy funkcjonował przez 20 lat (1979-1998) przyczyniając się
do zmniejszenia wahań kursów walutowych. Ważnym wydarzeniem w historii ESW był
kryzys w ERM w latach '92-'93, który zakończył okres bezprecedensowej stabilności
walutowej w ramach systemu – między 1987 a 1992 nie nastąpiła ani jedna zmiana parytetów
centralnych, co było wynikiem rosnącej determinacji państw EWG do utworzenia unii
gospodarczej i walutowej. W wyniku kryzysu ERM nastąpiło kilkanaście dewaluacji, funt
szterling zaś na trwałe opuścił system, nie powróciwszy do niego do dziś. Trwały ślad
kryzysu ERM to rozszerzenia pasma dopuszczalnych wahań wewnątrz ERM”8.
Kolejnym krokiem było uchwalenie Jednolitego Aktu Europejskiego, wprowadzonego
w lipcu 1987r., który przewidywał utworzenie do końca 1992 r. jednolitego rynku,
funkcjonującego na podstawie czterech fundamentalnych swobód, tj. swobody przepływu
osób, towarów, usług i kapitału.
Ostatecznie podpisano Traktat z Maastricht, który obejmował wcześniejsze założenia
Wernera, rozbudowane o kolejny etap rozwoju (Raport Delerosa). W ramach Unii
Gospodarczo Walutowej etap tworzenia podzielono na III etapy9. Przestawia je tabela 1.
6
Europejska integracja monetarna…op.cit., s.43-44
7
Wspólna waluta europejska. MSZ… op. cit., s.4
Wspólna waluta europejska. MSZ… op. cit.s.5
9
Wspólna waluta europejska. MSZ… op. cit.s.5
8
7
Tabela 1. Etapy tworzenia UGW
PIERWSZY ETAP
DRUGI ETAP
TRZECI ETAP
Od 01.07.1990
Od 01.01.1994
Od 01.01.1999
Całkowita
swoboda
zakresie
w Ustanowienie Europejskiego Określenie
kursów
transakcji Instytutu Walutowego
kapitałowych
nieodwołalnych
wymiany
walut
krajowych na euro
Rozszerzenie
współpracy Zakaz kredytowania sektora Wprowadzenie euro
banków centralnych
publicznego
przez
bank
centralny
Swoboda stosowania ECU Zwiększenie
(ang.
European
koordynacji Prowadzenie
Currency polityki pieniężnej
polityki
wspólnej
pieniężnej
przez
Unit – jednostka monetarna,
Europejski System Banków
która poprzedziła euro)
Centralnych
Poprawa
gospodarczej
konwergencji Wzmocnienie konwergencji Wejście
w
życie
wewnątrzunijnego
gospodarczej
mechanizmu
kursowego
ERM II
Proces
prowadzący
zapewnienia
w
życie
paktu
niezależności stabilności
krajowych
centralnych,
do Wejście
banków i wzrostu
który
ma
zakończyć się najpóźniej do
czasu
utworzenia
Europejskiego
Systemu
Banków Centralnych
Prace przygotowawcze do
trzeciego etapu
źródło: www.ecb.europa.eu/ecb/history/emu/html/index.pl.html
Historia tworzenia Unii Gospodarczej i Walutowej była nie lada wyzwaniem dla krajów
Wspólnoty Europejskiej. Początkowo Traktat z Maastricht i Europejska Wspólnota
Gospodarcza została przekształcona w Wspólnotę Europejską, która razem z Europejską
Wspólnotą Węgla i Stali oraz tzw. Euratonem składa się na Unię Europejską, której
założeniem było dążenie do wspólnej waluty. Przyjęcie wspólnej waluty wiąże się
ze spełnieniem warunków narzuconych przez Unię Gospodarczą.
8
1.2 Zasady uczestnictwa w strefie euro
Państwa członkowskie Unii Europejskiej, które zobligowały się przystąpić do strefy euro
muszą spełnić określone w art. 126 i 140 Traktatu o funkcjonowaniu UE, Protokołem
w sprawie kryteriów konwergencji (Protokół nr 13) oraz Protokołem w sprawie procedury
dotyczącej nadmiernego deficytu (Protokół nr 12) następujące kryteria10:
-
stopy inflacji;
-
stanu finansów publicznych;
-
długoterminowej stopy procentowej;
-
stabilność kursu walutowego.
„Stopa inflacji – oznacza, że Państwo Członkowskie ma trwały poziom stabilności cen,
a średnia stopa inflacji, odnotowana w tym państwie w ciągu jednego roku poprzedzającego
badanie, nie przekracza o więcej niż 1,5 punktu procentowego inflacji w co najwyżej trzech
Państwach Członkowskich o najbardziej stabilnych cenach. Inflacja mierzona jest za pomocą
wskaźnika
cen
artykułów
konsumpcyjnych
na
porównywalnych
podstawach,
z uwzględnieniem różnic w definicjach krajowych”11.
„Stan finansów publicznych – oznacza, że w czasie badania Państwo Członkowskie nie jest
objęte decyzją Rady zgodnie z artykułem 126 ustęp 6 wspomnianego Traktatu, stwierdzającą
istnienie nadmiernego deficytu”12. Wysokość deficytu finansów publicznych danego państwa
nie może przekroczyć poziomu 3% produktu krajowego brutto (PKB), a jego dług publiczny
nie może być wyższy niż 60% PKB tego kraju13.
„Długoterminowe stopy procentowe – oznacza, że w ciągu jednego roku przed badaniem
Państwo Członkowskie posiadało średnią nominalną długoterminową stopę procentową nie
przekraczającą więcej niż o dwa punkty procentowe stopy procentowej w co najwyżej trzech
Państwach Członkowskich o najbardziej stabilnych cenach. Stopy procentowe oblicza się na
podstawie długoterminowych obligacji państwowych lub porównywalnych papierów
wartościowych, z uwzględnieniem różnic w definicjach krajowych”14.
„Stabilność kursu walutowego – oznacza, że Państwo Członkowskie stosowało normalne
10
Finanse Unii Europejskiej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004 s. 14
11
Protokół (nr 13) w sprawie kryteriów konwergencji, Dziennik Urzędowy UE 26.10.2012, C326/281
Protokół (nr 13) w sprawie kryteriów konwergencji op. cit. C326/281
13
D. Rossati, notatki z zajęć: Teoretyczne podstawy integracji monetarnej, 6-7.12.2014, Wyższa Szkoła Finansów
i Prawa
14
Protokół (nr 13) w sprawie kryteriów konwergencji, op.cit., C326/281
12
9
granice wahań, przewidziane w mechanizmie kursów walut Europejskiego Systemu
Walutowego, bez poważnych napięć przynajmniej przez dwa lata przed badaniem.
W szczególności Państwo Członkowskie nie zdewaluowało dwustronnego centralnego kursu
swojej waluty wobec euro z własnej inicjatywy przez ten sam okres”15.
Nie można również zapomnieć, że oprócz przyjęcia założeń konwergencji nominalnej,
państwa członkowskie muszą spełniać warunki konwergencji prawnej, która polega
na dostosowaniu prawa krajowego do wymogów nałożonych przez ustawodawców unijnych.
Przepisy krajowe muszą się zgadzać z zapisami Traktatu o funkcjonowaniu UE, Statutem
ESBC i EBC, obejmujące przede wszystkim16:
-
zachowanie pełnej niezależności instytucjonalnej, finansowej oraz personalnej krajowego
banku centralnego oraz EBC;
-
zapewnienie przez kraj członkowski zgodności legislacji krajowej z TFUE i Statutem
Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego
(art. 131 TFUE);
-
dążenie do osiągnięcia wspólnych celów banku centralnego z celami Statutu ESBC
i EBC17.
Dostosowanie się do powyższych zasad konwergencji prawnej i nominalnej jest warunkiem
wejścia do strefy euro. Przyjęcie wspólnej waluty nie wiąże się tylko z korzyściami dla kraju
przystępującego, ale również kosztami, które określone się mianem konwergencji realnej. Jej
zadaniem jest wyeliminowanie ewentualnych szoków asymetrycznych w gospodarce lub
szybka reakcja na zmieniające się cykle koniunkturalne krajów przystępujących do strefy euro
i utrzymanie wydajności pracy oraz PKB per capita na takim samym poziomie.
„Postanowienia Traktatu o funkcjonowaniu UE dotyczące prowadzenia polityki fiskalnej
w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej doprecyzowują zapisy Paktu Stabilności
i Wzrostu, zatwierdzonego na posiedzeniu Rady w Amsterdamie w czerwcu 1997 r. Pakt
wprowadził tzw. system wczesnego ostrzegania, który przewiduje stały nadzór KE nad
sytuacją budżetową państw członkowskich UE. Państwa należące do strefy euro zobowiązane
są do przedkładania corocznych sprawozdań z narodowych programów stabilizacyjnych,
z kolei kraje, które starają się o wejście do strefy euro zobowiązane są do sporządzania
programów konwergencji (zbieżności) i przedkładania ich Komisji Europejskiej w celu
oceny i nadzorowania przebiegu ich realizacji.
15
Protokół (nr 13) w sprawie kryteriów konwergencji, op.cit., C326/281
www.polskawue.gov.pl/Warunki,przyjecia,euro,,kryteria,konwergencji,2116.html, (dostęp 05.01.2015)
17
Traktat o funkcjonowaniu UE Dz. Urz. UE 2012, C 326, 26 październik 2012 TOM 55 art. 127, 130-131
16
10
W programach tych powinny się znaleźć informacje o równoważeniu budżetu oraz
spodziewanym
poziomie
długu
publicznego,
o
podstawowych
założeniach
makroekonomicznych mających wpływ na realizację przyjętego programu stabilizacyjnego,
opis środków polityki gospodarczej, które mają być wykorzystane do osiągnięcia lub
utrzymania celów programu stabilizacji/ konwergencji, a wreszcie - analizę wpływu
przyjętych założeń na sytuację w zakresie równowagi budżetu publicznego oraz długu
publicznego”18.
Komisji Europejskiej i EBC co najmniej co dwa lata lub na wniosek Państwa
Członkowskiego objętego derogacją przedstawia Radzie Europejskiej raport dotyczący
realizacji założeń konwergencji przez państwa, które chcą przystąpić do strefy euro 19.
Jeżeli wszystkie warunki zostaną spełnione Państwo objęte derogacją wstępuje do systemu
ERM II, w którym pozostaje przez kolejne dwa lata, dopiero potem może przyjąć euro.
Państwa, które spełniły powyższe warunki i przyjęły euro jest łącznie 19. Wielka Brytania
i Dania są wyłączone z obowiązku wprowadzenia euro co wynegocjowały podczas negocjacji
Traktatu z Maastricht.
Rysunek 1. Mapa strefy euro
źródło: www.ecb.europa.eu/euro/intro/html/map.pl.html
Wraz z trzecim etapem 11 państw członkowskich zostało zakwalifikowanych do przyjęcia
wspólnej waluty: Austria, Belgia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Irlandia,
Luksemburg, Niemcy, Portugalia, Włochy. Następnie w latach 2001-2015 do UGW
dołączyły: Grecja (01.01.2001), Słowenia, Cypr, Malta, Słowacja, Estonia, Łotwa, Litwa.
18
19
www.polskawue.gov.pl/Warunki,przyjecia,euro..., op.cit., (dostęp 05.01.2015)
Traktat o funkcjonowaniu UE…,op. cit., art. 140
11
Jak już wcześniej wspomniano, wspólna waluta zakładała korzyści dla państw strefy
opierające się na „zasadzie” czterech swobód. Niskie stopy procentowe miały zachęcić
inwestorów do inwestycji natomiast łatwa dostępność m.in. do kredytów doprowadziły
do bańki spekulacyjnej na różnych płaszczyznach prowadząc do załamania na lokalnych
rynkach przeobrażając się w kryzys, nie tylko w strefie euro, ale i globalny. Bezmyślna
polityka rządowa niektórych państw z tzw. grupy PIGS (Portugalia, Irlandia, Grecja,
Hiszpania) doprowadziła niemal do bankructwa. Dobrym przykładem jest Grecja
i Hiszpania, którym poświęcony jest następny rozdział.
12
2
2.1
Kryzys w strefie euro na przykładzie Grecji i Hiszpanii
Przebieg i skutki kryzysu w Grecji
Analizując drogę przystąpienie Grecji do strefy euro z uśmiechem na twarzy można
powiedzieć, że słowo KRYZYS wywodzi się od greckiego słowa „krisis” oznaczającego
okres załamania, przesilenia i potencjalnego przełomu w funkcjonowaniu danego systemu
społecznego lub politycznego20.
Grecja przystąpiła do Wspólnot Europejskich w 1981 r., natomiast do strefy euro w 2001 r.
„Przyczyny obserwowanego w I połowie 2010 r. kryzysu w Grecji są związane w znacznej
mierze z niedostatecznym przygotowaniem tego kraju do integracji walutowej. Słabnąca
pozycja konkurencyjna gospodarki greckiej przed przystąpieniem do strefy euro, oparcie
strategii wypełniania kryteriów konwergencji nominalnej przede wszystkim o działania
doraźne oraz brak reform o skutkach reform średnio i długookresowych wskazują
na nieprzygotowanie Grecji do wprowadzenia wspólnej waluty w 2001 roku”21.
Z pierwszym poważnym kryzysem Grecy mieli już do czynienia w latach ’70 XX wieku,
który nosił miano kryzysu nadprodukcji. Kryzysy jaki znamy, swoje początki miał nie
po wejściu do strefy euro ale znacznie wcześniej. Obecna, jak i poprzednia sytuacja ściśle
związana jest z prowadzoną polityką państwa, a nie bezpośrednio ze strefą euro22.
Lata 1981 – 1998 były dla Grecji walką z inflacją, która przyniosła radykalne zmiany
w rynkowych stopach procentowych – inflację obniżono z 24,3% do 4,5%. Pomimo wzrostu
gospodarczego (rosnąca konsumpcja w sektorze publicznym oraz podwyższenie płac) nie
miała odzwierciedlenia w rozwoju sektora prywatnego.23 „Rynek krajowy był natomiast
chroniony przy wykorzystaniu instrumentów pozataryfowych, jak na przykład kwoty
i podatki pośrednie. Po wstąpieniu do UE te ograniczenia i subsydia były stopniowo
likwidowane. Proces usuwania barier handlowych trwał do 1992 r. Efekt dochodowy
i substytucyjny (wyparcie krajowej produkcji) spowodował wzrost importu. Rezygnacja
z subsydiów nie wpłynęła istotnie na wielkość eksportu. W tym okresie nastąpiło więc
znaczne zwiększenie deficytu handlowego, co przyczyniło się do pogorszenia deficytu
obrotów bieżących.”24 Do kryzysu oprócz długu publicznego i rosnącego deficytu przyczyniły
20
Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2006 Tom I
Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP. Kryzys Grecki – geneza
i konsekwencje. Dokument uzupełniający do ram strategicznych Narodowego Planu Wprowadzenia Euro.
Warszawa 26.10.2010, s. 4
22
Wpływ członkostwa w Unii Europejskiej na relacje gospodarcze i finansowe z zagranicą – wnioski dla Polski.
Materiały i studia zeszyt nr 218 - Dorota Wyżnikiewicz, Warszawa maj 2007
23
Mechanizmy funkcjonowania strefy euro. Praca zbiorowa pod redakcją naukową prof. zw. dr. hab. J. Czekaj,
III, Kraków 2012, s.43
24
www.nbp.pl/publikacje/materialy_i_studia/ms218.pdf, 07.02.2015
21
13
się również inne czynniki tj. ogólna sytuacja na rynkach kapitałowych, brak oszczędności,
rosnące inwestycje (m.in. organizacja Olimpiady w 2004 r. do której przygotowywano się już
od 2001 roku) a także inwestycje prywatne, które przyczyniły się do wzrostu cen na rynku
nieruchomości.25 Istotną kwestią było również preferencyjne traktowanie przedsiębiorstw
państwowych, w porównaniu z sektorem prywatnym, sztywność rynku pracy, system
ubezpieczeń społecznych, a także brak przejrzystości instytucjonalnej i prawnej.26
Na podstawie danych statycznych w 2009 r. 12,1% Greków zmuszona była do podjęcia pracy
w takim systemie, co doprowadziło do obniżenia poziomu płac, a tym samym rozwój „szarej
strefy”. Jak nie trudno wywnioskować Grecja została podzielona na pracowników niższego
szczebla (najniższe lub prawie najniższe płace w krajach starej Unii Europejskiej),
a pracownikami wyższego szczebla.27
Sytuacja wewnętrzna doprowadziła do obniżenia przez trzy główne agencje raitingowe
raitingu greckich obligacji, których termin wykupu zbliżał się wielkimi krokami.
Wzrostowi zadłużenia zagranicznego i dalszemu osłabieniu konkurencyjności Grecji sprzyjał
relatywnie niski koszt kapitału w strefie euro. Niskooprocentowane środki pochodzące
z emisji obligacji przeznaczono przy tym w znacznej mierze na bieżącą konsumpcję. Wzrost
kosztu kapitału, który nastąpił w skutek rewizji danych statystycznych jesienią 2009 roku,
ukazał skalę problemu w Grecji i zapoczątkował reformy zarówno w Grecji, jak i całej UE. 28
Analizując powyższy tekst nasuwa się pytanie, dlaczego Grecja otrzymała zezwolenie
do przystąpienia do strefy euro?
Otóż w momencie chęci przyjęcia przez Grecję waluty euro Komisji Europejskiej w swoim
sprawozdaniu o konwergencji z 2000 r. opublikowała następujące informacje:
-
wypełnienia kryterium stabilności cen – 2% poniżej wartości referencyjnej;
-
zredukowanie deficyt budżetowego do poziomu poniżej 3% PKB, a w kolejnych
latach prognozowanie utrzymania tego poziomu;
-
utrzymanie wahania kursu walutowego zgodnie z założeniami Traktatu;
-
średnia długoterminowa stopa procentowa za okres 12 miesięcy, poprzedzającym
25
P. Łasak, notatki z zajęć: Aktualna sytuacja w strefie euro, 15-16.11.2014, Wyższa Szkoła Finansów
i Prawa
26
Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP. Kryzys Grecki – geneza
i konsekwencje. op. cit., s. 4
27
www.drabina.wordpress.com/2012/02/11/historia-walk-spolecznych-w-grecji-do-grudnia-2008-roku/#_ftnref10
(dostęp 15.01.2015)
28
Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP. Kryzys Grecki – geneza
i konsekwencje. op. cit., s. 15
14
dokonywaną ocenę była niższa wartości referencyjnej równej 7,2%.29
Przeprowadzona w 2004 r. rewizja danych statystycznych ujawniła, że decyzja o uchyleniu
procedury nadmiernego deficytu wobec tego kraju została oparta o błędne informacje, które
powtarzały się przez kolejne lata. Rzeczywisty deficyt był wyższy niż 3% PKB, wskaźnik
inflacji przekroczył wartość referencyjną w 2000 roku. Szczegółową informację o faktycznym
deficycie budżetowym oraz długu publicznym zawiera wykres nr 1.
Powyższe argumenty świadczą, że Grecja nie była przygotowana do przyjęcia euro.30
Wykres 1.
Źródło: P. Łasak, Aktualna sytuacja w strefie euro, Wykład z dnia 15.11.2014, prezentacja nr 2
W wyniku narastającego kryzysu Unia Europejska podjęła decyzję o pomocy państwom
zagrożonym, w tym Grecji.
Unia Europejska udzieliła Grecji pomocy finansowej na podstawie art. 122, ust.2 TFUE,
który brzmi następująco: „W przypadku, gdy Państwo Członkowskie ma trudności lub jest
istotnie zagrożone poważnymi trudnościami z racji klęsk żywiołowych lub nadzwyczajnych
okoliczności pozostających poza jego kontrolą, Rada, na wniosek Komisji, może przyznać
29
Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP. Kryzys Grecki – geneza
i konsekwencje. op. cit., s. 7.
30
Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP. Kryzys Grecki – geneza
i konsekwencje. op. cit., s. 7.
15
danemu Państwu Członkowskiemu, pod pewnymi warunkami, pomoc finansową Unii.
Przewodniczący Rady informuje Parlament Europejski o podjętej decyzji.” 31
Tak też pierwszy pakiet pomocowy został przyjęty przez Ministrów Finansów strefy euro
2 maja 2010 r. , którego założeniem było przekazanie Grecji pomocy w wysokości 110 mld.
Euro - 80 mld. euro miało pochodzić z bilateralnych pożyczek państw strefy euro oraz 30
mldz Międzynarodowego Funduszu Walutowego wypłacaną w transzach przez okres 20102013.32
W zamian za udzielenie pomocy finansowej Grecja zobowiązała się wprowadzić w życie budzący sprzeciw obywateli wyrażający się masowymi protestami - program reform i cięć
budżetowych, który zakładał ograniczenie deficytu finansów publicznych poniżej 3 proc.
PKB do roku 2014 z 13,6 proc. obecnie33.
Rząd Jeorjosem Papandreu zgodził się na wprowadzenie programu oszczędnościowego, aby
nie doprowadzić kraju do bankructwa34. Na posiedzeniu rządu premier potwierdził,
że zawarte porozumienie z UE i MFW będzie wymagało od obywateli poświęceń.
Zapowiedziane oszczędności miały na celu zmniejszenie długu publicznego i dotyczyły
m. in.:
-
zniesienie w sektorze publicznym 13-tej i 14-tej pensji oraz 13-tej i 14-tej emerytury;
-
podwyższenie podatku VAT na towary konsumpcyjne - z 21 do 23 procent;
-
wzrost podatków o 10 procent na paliwo i alkohol35;
-
zredukować koszty opieki społecznej;
-
rozpocząć program prywatyzacji36.
Wprowadzone reformy przez rząd Papandreu nie spotkał się z poparciem opozycji, która
wzywała ówczesny rząd do negocjacji w sprawie pakietu ratunkowego. Andonis Samaras
zarzucał, że wprowadzone reformy wprowadzą kraj w jeszcze większą recesję37.
Sytuacja w Grecji stawała się coraz bardziej napięta, wśród polityków i społeczeństwa. Przed
przyjęciem drugiego pakietu pomocowego Premier Grecji ogłosił, że przeprowadzi
31
Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, 2012/C 326/01, (dostęp 16.10.2012)
NBP Narodowy Bank Polski Departament Zagraniczny Programy pomocowe dla Grecji, Irlandii i Portugalii –
stan na sierpień 2011 r, www.nbp.pl/publikacje/integracja_europejska/programy_pomocowe.pdf, (dostęp
16.01.2015)
33
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/aktualnosci/bezprecedensowe-wsparcie-dla-grecji,3843,1(dostęp 16.01.2015)
34
Zdaniem głównego ekonomisty PricewaterhouseCoopers prof. Witolda Orłowskiego bankructwo kraju to po
prostu niezdolność do wykupienia na czas za uzgodnioną cenę obligacji i utrata płynności.
35
www.forbes.pl/..., op,. cit. (dostęp 16.01.2015)
36
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/grecja-w-tarapatach--opozycja-nie-poprze
oszczednosci,15186,1,
(dostęp 16.01.2015)
37
www.forbes.pl/... op.cit,. ( dostęp 16.01.2015)
32
16
referendum, które pozwoli wypowiedzieć się każdemu obywatelowi w kwestii drugiego
pakietu pomocowego. Pozwoli to ocenić czy Grecy wyrażają zgodę na wprowadzenie
dalszego pakietu oszczędnościowego narzuconych przez UE i MFW, a co za tym idzie
dalszym zaciskaniem pasa.38
Ta decyzja nie spotkała się z aprobatą ze strony Prezydenta Francji Nicolasa Sarkozy oraz
Kanclerz Niemiec Angeli Merkel, którzy zagrozili, że Grecja nie otrzyma dalszego unijnego
wsparcia. Sarkozy powiedział władzom greckim „(...), że Europejczycy i MFW wyobrażają
sobie przelanie szóstej transzy pomocy dla Grecji tylko w wypadku, gdy przyjmie ona całość
pakietu zaaprobowanego 27 października (przez eurogrupę) i gdy zniknie wszelka
niepewność co do wyniku referendum”39 W odpowiedzi na zarzuty Sarkozy ówczesny
Premier Grecji powiedział, że to kraj musi zdecydować czy chce pozostać w strefie euro. 40
Ostatecznie zapowiedziane referendum nie doszło do skutku, a Premier Grecji podał się
do dymisji. Nowy rząd Antonisa Samarasa po wielomiesięcznych negocjacjach z UE i MFW
przedstawił nowy pakiet oszczędnościowy przewidujący m.in. cięcia rent i emerytur,
zniesienie dodatkowych wypłat bożonarodzeniowych, zmniejszenie wypłat dyrektorom
przedsiębiorstw państwowych, cięcia wynagrodzeń sędziów i wojskowych oraz podwyższenie
wieku emerytalnego z 65 do 67 lat. Skutkiem wydarzeń było nasilenie się kolejnych strajków
organizowanych przez sektor państwowy oraz prywatny. Demonstracje sparaliżowały niemal
cały kraj. Stojąca na progu bankructwa Grecja czeka na kolejną pomoc41.
Finalne rozmowy dotyczące udzielenia drugiego pakietu pomocowego miały miejsce
21 lutego 2012 roku. Decyzją UE i MFW Ateny miały otrzymać pomoc w wysokości ok. 130
mld euro, z 30 mld euro miało być dla inwestorów zagranicznych zachętą do wymiany
greckich obligacji na inne tańsze papiery. Dodatkowo, aby zapewnić bezpieczeństwo
przekazanych pieniędzy przez UE i MFW otworzony specjalne robocze konto, z którego
pieniędzy na obsługę długu powinno wystarczyć na 3 miesiące42.
Podsumowując, stan greckiej gospodarki uległ polepszeniu, jednak niepewność polityczna
i ciągłe „przepychanki” nie wykluczają, że w niedalekiej przyszłości rząd grecki będzie dążył
do wyjścia ze strefy euro. Obecny premier, który obiecuje wyborcom m.in. zmniejszenie
podatku od dochodu od osób prawnych z 26 do 15 %, a także brak dalszych cięć
wynagrodzeń i emerytur ma nadzieję, że doprowadzi tym do podjęcia decyzji przez UE
o wyrzuceniu kraju z unii monetarnej. Natomiast inna kwestią jest to, czy Grecji opłaca się
38
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/sarkozy-i-merkel-groza-grecji-zawieszeniem-pomocy,21230,1
(dostęp 16.01.2015)
39
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/...op. cit., (dostęp 16.01.2015)
40
http://www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia...op. cit., (dostęp 16.01.2015)
41
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/...op.cit., (dostęp 16.01.2015)
42
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/...op.cit., (dostęp 16.01.2015)
17
wyjść z Unii Walutowej, a jednocześnie z Unii Europejskiej43 i powrócenie do swojej
narodowej waluty – drachmy, przy obecnym stanie gospodarczym.
Szczegółowy przebieg kryzysu w Grecji przedstawia poniższa tabela:
43
Nie ma możliwości wystąpienia ze strefy euro bez równoczesnego wystąpienia z UE. Każde państwo UE
zobligowane jest do przyjęcia euro – nie dotyczy Wielkiej Brytanii i Danii, wykłady D. Rossati, 10-11.01.2015
18
Tabela 2. Przebieg kryzysu w Grecji.
deficyt budżetowy % PKB
działania warunkowe nakazem lub uzyskaniem pomocy UE
dług publiczny % PKB
zła sytuacja społeczna
działania rządu
inicjatywy
Kolejne
lata
2001
Wskaźniki narastania
kryzysu w Grecji
4,5
103,72
4,9
2002
2003
101,66
własnej
dobra sytuacja społeczna
Propozycje/działania rządu celem przeciwdziałania
kryzysowi : działania rządu, działania z nakazem
UE
Aktualna sytuacja społeczna oraz polityczna w Grecji
Zatajenie prawdziwych danych dotyczących deficytu oraz
długu publicznego
Inwestycje związane z przygotowywaniem Olimpiady
Brak oszczędności
Rosnąca konsumpcja w sektorze publicznym
5,8
Zatrzymanie rozwoju sektora prywatnego
97,4
Wzrost cen na rynku nieruchomości
7,4
2004
98,8
2009
z
15,7
Pogarszające się nastroje wśród społeczeństwa ze względu
na obniżki wynagrodzeń, sztywność rynku pracy, system
ubezpieczeń społecznych, a także brak przejrzystości
instytucjonalnej i prawnej.
Rząd
przeznaczał
środki
pozyskane
z
emisji
niskooprocentowanych obligacji na bieżące wydatki oraz
19
129,69
konsumpcję
10,6
Parlament grecki przyjął plan naprawy finansów, niestety
Zwrócenie się o pomoc do Unii Europejskiej bez poprawy nastrojów wśród Greków. Grecy są
i
Międzynarodowego
Funduszu
Walutowego wzburzeni zapowiadanymi restrykcjami finansowymi, w
(kwiecień)
tym obniżeniem wynagrodzeń pracowników sektora
publicznego i wzrostem podatków od dóbr i usług. (maj)
148,33
Podjęcie decyzji o wprowadzeniu w życie reform i cięć Grecy protestują po raz kolejny, tym razem przeciwko
budżetowych
reformie emerytalnej (lipiec)
2010
Greckie związki zawodowe zwołały strajk generalnystrajk
środków
transportu.
Uczestnicy
strajków
sprzeciwiają się planom oszczędnościowym w budżecie na
rok 2011 (grudzień)
Wzrost bezrobocia do poziomu 14,8 % (na koniec roku)
9,8
Minister finansów Grecji Jeorjos Papakonstantinu
Premier Grecji zapowiada, że uzdrowią gospodarkę nie
wykluczył ewentualność restrukturyzacji długu
poprzez restrukturyzację długu ale samego państwa
publicznego zmagającego się z kryzysem budżetowym
(kwiecień)
kraju (kwiecień)
170,32
Rząd próbuje sprostać warunkom narzucony przez
MFW w celu otrzymania kolejnej transzy pomocy
finansowej (Rząd proponuje: podnieść podatki,
Ministerstwo Finansów dementuje informacje o odejściu ze
zredukować koszty opieki społecznej, sprzedaż
strefy euro (informacja z niemieckiej prasy) (maj)
nieruchomości oraz niezwłocznie przystąpić do
programu prywatyzacji, mającego przynieść 50
miliardów euro do 2015 roku.)
2011
20
Ostatecznie Rząd przyjmuje rygorystyczny plan
Brak poparcia przez opozycję oszczędności - przekonanie
oszczędzania zakładający zmniejszenie wydatków
opozycji, że kolejne cięcia przyniosą pogłębienie recesji
dodatkowo o 6 mld euro w roku bieżącym i o dalsze 22
(maj)
mld euro do końca 2015 roku (maj)
Rozmowy Rządu z UE i MFW w sprawie programu Rząd informuje, że jeśli nie otrzyma kolejnej transzy
oszczędnościowego (maj)
pomocy finansowej to Ateny staną się niewypłacalne (maj)
Decyzja greckiego premiera w sprawie podania się do
Kolejne strajki w sektorze przedsiębiorstw państwowych
dymisji w zamian za utworzeniem nowego rządu, który
przeciwko nowym działaniom oszczędnościowym i planom
poprze oszczędności narzucone przez UE i MFW
prywatyzacji. (czerwiec)
(czerwiec)
Zapowiedzi greckiego Premiera, że Grecja może
przezwyciężyć obecny kryzys i wywiązać się ze Zamieszki w kraju powodują gwałtowny odpływ turystów
swoich zobowiązań w sferze reform i oszczędności do innych kurortów w Europie
(wrzesień)
Rekordowe bezrobocie - 15,9 I kw
2011
Powołanie nowego Ministra Finansów (czerwiec)
54,8 proc. Greków spodziewa się bankructwa kraju - tak
wynika z przeprowadzonych badań wśród społeczeństwa
(wrzesień)
Grecy ze strachu przed bankructwem państwa wyciągają
pieniądze z banków (wrzesień)
Premier Grecji Jeorjos Papandreu zwrócił się do rodaków o
cierpliwość w stosunku do rządowych reform
(październik)
21
8,9
157,2
2012
Grecki rząd przyjął nowy program oszczędności, który
pozwolił
na
otrzymanie
kolejnego
pakietu
pomocowego przewidujący m.in. znaczne cięcia rent
i emerytur, całkowite zniesienie dodatkowych wypłat
z okazji Bożego Narodzenia, zmniejszenie aż o 20 Kolejne protesty przeciwko reformom (luty)
proc. pensji dyrektorów państwowych przedsiębiorstw,
Zmniejszone miały zostać również wynagrodzenia
sędziów i wojskowych. Wiek emerytalny ma zostać
podwyższony z 65 do 67 lat.(luty)
Niewielki sukces
publicznego.
rządu
w
obniżeniu
długu
Dymisja Ministra Finansów (marzec)
Problemy z utworzeniem rządu konsolidacyjnego (maj)
Próba formowania rządu przez socjalistów , którzy są
przeciwnikami drastycznych reform (maj)
Grecy w obawie przed wystąpieniem ze strefy euro z
powrotem wpłacają oszczędności na konta bankowe
Bezrobocie przekroczyło 24 % (czerwiec)
Zapewnienie premiera o ostatnich
związanych z oszczędzaniem (sierpień)
wyrzeczeniach
Strajk generalny przeciwko cięciom (wrzesień)
2/3 Greków chce zachować euro,
wystąpieniem ze strefy euro (listopad)
2013
12,7
reszta
jest
za
Spadek deficytu o 30%. Według danych deficyt spadł z
22,8 mld euro w roku 2011 do 15,9 mld euro w roku
ubiegłym. Ta ostatnia kwota stanowi równowartość 8,9
proc. produktu krajowego brutto. (styczeń)
22
175,1
Grecy rozpoczęli 24-godzinny strajk generalny przeciwko
cięciom płac i podwyżkom podatków (luty)
bezrobocie na poziomie powyżej 27 % (luty)
Kolejny wzrost bezrobocia do ok 28 % (maj)
Źródło: Opracowanie własne
Podsumowując powyższą tabelę możemy zaobserwować, że w głównej mierze od początku przystąpienia do strefy euro wśród Greków, przeważały
pesymistyczne nastroje (kolor czerwony) i nasilały się wraz z podejmowanymi decyzjami przez rząd, który zmierzał do wyprowadzenia kraju z recesji.
Od samego początku zauważamy, że Grecja przystępując do UGW nie spełniała kryteriów konwergencji – dług publiczny oraz deficyt ciągle narastały. Grecy
żyjąc „ponad stan” nie byli zadowoleni z ciągłych reform i cięć budżetowych, które były warunkiem do otrzymania pomocy od pozostałych członków strefy
i MFW. Większość niezadowolenia okazywali poprzez organizowanie strajków i demonstracji w całym kraju, co odbiło się negatywnie na całej gospodarce
oraz na atrakcyjności kraju pod względem turystycznym.
Możemy również zaobserwować, że Unia nie potrafiła sprostać sytuacji kryzysowej w Grecji, bo niestety, ale jej reakcja na zaistniałą sytuację była
stosunkowo późna (kolor żółty).
Pomimo próby formowania nowego rządu i podejmowania radykalnych decyzji, Grecji nie udało się „wyprowadzić” gospodarki na dobrą drogę.
23
2.2 Przebieg i skutki kryzysu w Hiszpanii
Kryzys, który rozwinął się w Hiszpanii jest odmienny od kryzysu greckiego. Hiszpania była
państwem prężnie rozwijającym się, wykorzystującym unijne środki, a przystąpienie
do Wspólnoty Europejskiej zaowocowało rozwojem gospodarki. Rozpoczęto budowy
autostrad, uważanych do dziś za jedne z najlepszych w Europie, wybudowano szpitale, szkoły
oraz rozbudowano miasta. Jednocześnie podniosło to standard życia mieszkańców i Hiszpania
stała się czwartą najbardziej rozwiniętą gospodarką w Unii Europejskiej. Hiszpanie żyli
ponad stan (wydawali więcej niż zarabiali, zaciągając kolejne długi bez możliwości spłaty)44.
Po utworzeniu strefy euro wskaźniki polityki fiskalnej wskazywały pozytywne tendencje,
deficyt malał, a dług publiczny spadł z 60 poniżej 40% PKB. Nic nie przepowiadało,
że kryzys finansowy tak pogrąży hiszpańską gospodarkę. „To, co spotkało Hiszpanię
w 2008 r. to nie jest zwykły kryzys gospodarczy. Okazało się, że jest to coś znacznie
głębszego: historyczna zapaść, cywilizacyjna zapaść, która jest w każdym wymiarze
najcięższą zapaścią od końca wojny domowej w 1939 r.”45. Kształtowanie się deficytu oraz
długo publicznego możemy prześledzić na wykresie nr 2.
Wykres 2.
Źródło: P. Łasak, Aktualna sytuacja w strefie euro, Wykład z dnia 15.11.2014, prezentacja nr 2
44
45
www.tvn24.pl/tu-europa,94,m/hiszpania-przykladem-jak-wychodzic-z-kryzysu,396190.html,(dostęp 16.01.2015)
www.tvn24.pl/tu-europa,94,m/hiszpania...op.cit., (dostęp 16.01.2015)
24
Kryzys w Hiszpanii ściśle powiązany jest w pęknięciem bańki cenowej na rynku
nieruchomości, która doprowadziła do załamania największego sektora rozwijającej
się Hiszpanii, jakim było budownictwo.
Podczas gdy reszta gospodarki wolno się rozwijała, sektor rynku nieruchomości przeżywał
silne oblężenie. Łatwa dostępność kredytów hipotecznych, wysokie ulgi podatkowe oraz
obniżenie stóp procentowych zachęcały do zakupów nieruchomości nie tylko przez
Hiszpanów, ale również obcokrajowców, dla których wybrzeża Hiszpanii były niezwykle
atrakcyjne.
W większości przypadków nie były to kredyty na zakup jednej nieruchomość, ale najczęściej
na kilka, które zaciągano wiążąc nadzieję na szybkie wzbogacenie. Kredyty były z chęcią
zaciągnę
przez
kredytobiorców
ze
względu
na
to,
że
były
łatwo
dostępne
i niskooprocentowane. Zysk z jednego mieszkania miał być przeznaczony na spłatę drugiego
kredytu hipotecznego46. Automatycznie średnia cena za metr kwadratowy wzrosła z 1000
euro do 3000 euro.
W przypadku kiedy banki zaczęły ograniczać udzielanie kredytów (wysokie normy
ostrożnościowe) dla inwestorów indywidualnych i firm deweloperskich, kierowali się oni
do kas oszczędnościowo-kredytowych, które nie obowiązywały normy ostrożnościowe, jak
w przypadku banków. Instytucje te nie przewidziały sytuacji, w której to zaciągnięte kredyty,
mogą po prostu nie zostać zwrócone w całości. Pęknięcie bańki spekulacyjnej na rynku
nieruchomości i załamanie w sektorze budowlanym wiązało się automatycznie z szybko
wzrastającym bezrobociem. Przedsiębiorstwa w zatrważającym tempie zaczęły tracić
płynność finansową, co skutkowało nadmiernymi zwolnieniami pracowników, co w efekcie
odbiło się na budżetach gospodarstw domowych. Hiszpanie nie byli w stanie spłacić
zobowiązań zaciągniętych wobec banków. Bezrobotni kierowali się po zasiłki społeczne,
które w Hiszpanii były bardzo hojne. Rząd przekazując zasiłki dla bezrobotnych pogłębiał
„dziurę budżetową”, co przy wysokiej recesji doprowadziło do finansowego krachu państwa.
Inwestorzy wycofywali
się z obligacji kraju ze względu na obawy niewypłacalności
państwa47.
W związku z tym konieczne było wsparcie rządu i sfinansowanie kas oszczędnościowopożyczkowych. W wyniku boomu gospodarczego, określanego przez Hiszpanów jako
„opartego na cegle”, hiszpańskie banki oraz inne instytucje finansowe miały zamrożone
aktywa w wysokości 176 miliardów euro oraz 148 miliardów euro w udzielonych kredytach.
Ministerstwo gospodarki było zmuszone zwrócić się do banków, aby uruchomiły swoje
46
47
www.tvn24.pl/tu-europa,94,m/hiszpania...op.cit., (dostęp 16.01.2015)
www.psz.pl/120-unia-europejska/kryzys-zadluzeniowy-w-hiszpanii (dostęp 21.02.2015)
25
aktywa finansowe zamrożone w nieruchomościach. W tym celu minister gospodarki Luis Le
Guindos przedstawił swój plan ratunkowy, który został zatwierdzony na posiedzeniu rządu.
Pierwszy etap planu zakładał, iż sektor bankowy przedstawi w ciągu 4 miesięcy plany
konsolidacji, tj. fuzji słabszych banków i innych instytucji finansowych z tymi, które cieszą
się dobrą kondycją. Konsolidacja sektora miała się dokonać w ciągu dwóch lat, a państwo
obiecało, że wesprze ten proces zastrzykami finansowymi z wyznaczonego na ten cel
specjalnego funduszu, który zostanie zwiększony z 9 do 15 miliardów euro48.
Od początku zakładano, że plan będzie trudny do zrealizowania przede wszystkim ze względu
ciągle pogłębiające się bezrobocie (najbardziej widoczne wśród młodych ludzi),
a na ponowny rozwój gospodarki musiały być udzielane przez banki kolejne kredyty49.
Kolejną reformą i „szukaniem pieniędzy” było obniżenie wynagrodzeń prezesów oraz
dyrektorów banków, w których mają udział fundusze publiczne. Reforma gwarantowała
wpływ do budżetu oszczędności w wysokości 600 tys. Euro rocznie, a uposażenia szefów
i członków zarządów banków, które państwo ratowało przed upadłością zostały obniżone
o 76 procent, do maksimum 300 tys. euro50. Plan oszczędnościowy początkowo dawał
zamierzone skutki, jednak obawiano się, że wzrost gospodarczy nie jest na tyle wysoki, aby
zabezpieczyć banki co będzie wiązało się z konieczności ich dokapitalizowania. Agencje
ratingowe również nie patrzyły „przychylnym okiem” na sytuację w Hiszpanii i obniżały
oceny wiarygodności banków51.
Podobnie jak w przypadku Grecji plany oszczędnościowe spotykały się z dużym
niezadowoleniem wśród mieszkańców, przede wszystkim cięcia w oświacie i ochronie
zdrowia. Przewidywały one m.in. podniesienie cen leków refundowanych oraz ograniczenie
dostępu do opieki zdrowotnej dla obcokrajowców (tzw. turystyka medyczna), a reformy
oświaty przewidywały podwyżki czesnego dla studentów oraz zwiększenie liczebności klas52.
Kiepska sytuacja wewnątrz kraju oraz niewystarczająca płynności i wiarygodność banków
zmusiły Hiszpanię by wystąpiła do państw strefy euro o udzielenie pomocy. Dnia 09.06.2012
roku podczas telekonferencji członków eurogrupy pozytywnie rozpatrzono wniosek Hiszpanii
i podjęto decyzję o udzieleniu 100 mld euro na dokapitalizowanie banków, a środki będą
pochodzić Europejskiego Funduszu Stabilizacji Finansowej (EFSF) i z Europejskiego
48
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/hiszpanska-recepta--odblokowac-zamrozone-pieniadze,23903,1 –
(dostęp 22.10.2015)
49
www.psz.pl/120-unia-europejska/kryzys...op. cit., (dostęp 21.02.2015)
50
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/hiszpania--pensje-szefow-panstwowych-firm-w-dol,24387,1
–
(dostęp 21.02.2015)
51
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/hiszpania...op.cit., (dostęp 21.02.2015)
52
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/hiszpanie-protestuja-przeciwko-budzetowym-cieciom,26655,1 –
(dostęp 21.02.2015)
26
Mechanizmu Stabilizacji (ESM).Ostateczne zatwierdzenie miało miejsce 20.07.2012 roku.
Eurogrupa uzależniła swoją pomoc od:
-
przeprowadzenia reform w hiszpańskim sektorze finansowym, z uwzględnieniem
"planów restrukturyzacji" zgodnych z unijnymi normami pomocy państwowej i polityką
horyzontalnych reform strukturalnych,
-
zrealizowania obecnego programu cięć oszczędnościowych w celu wyeliminowania
nadmiernego deficytu i przeprowadza reformy strukturalnej53.
Prognozy gospodarcze dla kraju, były gorsze niż przewidywano, dlatego uchwalony został
najsurowszy plan w dziejach hiszpańskiej gospodarki. Nowy budżet zakładał: reformę
systemu emerytalnego, reformę oświaty służby zdrowia, wyższy podatek VAT, mniejsze
budżety regionów.
„W dniach 15–26 października 2012 r. delegacja Komisji Europejskiej, we współpracy
z EBC, Europejskim Mechanizmem Stabilności i Europejskim Urzędem Nadzoru
Bankowego, przeprowadziła pierwszy przegląd programu pomocy dla hiszpańskiego sektora
finansowego. W przeglądzie wziął też udział MFW, w roli niezależnego obserwatora.
Stwierdzono, że program pozostaje na właściwym kursie.”54 Kolejne przeglądy programu
pomocy dla Hiszpanii tj. 2,3,4 i 5 również kończyły się oceną pozytywną.
53
www.forbes.pl/artykuly/sekcje/Wydarzenia/rajoy--kryzys-w-hiszpanii-jeszcze-sie-poglebi,27657,1
22.02.2015)
54
www.ecb.europa.eu/press/pr/date/2012/html/pr121026.en.html ( dostęp 22.02.2015)
(dostęp
27
Szczegółowy przebieg kryzysu w Hiszpanii przedstawiono w tabeli nr 3:
Tabela 3. Przebieg kryzysu w Hiszpanii.
deficyt budżetowy % PKB
działania warunkowe nakazem lub uzyskaniem pomocy UE
dług publiczny % PKB
zła sytuacja społeczna
działania rządu
inicjatywy
Kolejne lata
z
Wskaźniki
narastania kryzysu
w Hiszpanii
własnej
dobra sytuacja społeczna
Propozycje/działania rządu celem przeciwdziałania
kryzysowi : działania rządu, działania z nakazem
UE
Aktualna sytuacja społeczna oraz polityczna w Hiszpanii
<3%
Rozwój gospodarki
<60%
Malejący deficyt
Spadek długu publicznego
Intensywny rozwój sektora nieruchomości
1999-2008
Obniżenie stóp procentowych
Łatwa dostępność kredytów z banków oraz parabanków
Pęknięcie bańki cenowej na rynku nieruchomości, załamanie
sektora budowlanego
2009
8,6
53,88
28
5,2
2010
2011
61,66
9,6
Apel Hiszpanii do UE oraz EBC w sprawie interwencji
Nowa partia rządząca "Partia Ludowa" premier Mariano
pogłębiającego się kryzysu w UE (premier Jose Luis
Rajoy
Zapatero)
70,5
10,6
Zapowiedź pakietu oszczędnościowego na który
składać ma się wyższy podatek dochodowy i od
nieruchomości, redukcja wydatków ( styczeń)
86%
Rajoy obniża pensje bankowcom (luty)
Wzrost bezrobocia (luty)
Hiszpanie ograniczają domowe wydatki, szukają nowych
źródeł oszczędności, problem ze spłatą kredytów
hipotecznych zaciągniętych przed kryzysem (marzec)
Publikacja badań przez Hiszpańską Fundację Badań
Społecznych pokazuje, że 22% ludzi żyje w ubóstwie, 3,3%
nie osiąga dochodów a ok. 30 tys. ludzi żyje na ulicy
(marzec)
Parlament Hiszpanii zatwierdził projekt budżetu na rok
2012 m. in. dodatkowe redukcje wydatków na oświatę i Protesty przeciwko cięciom budżetowym (kwiecień)
służbę zdrowia (kwiecień)
2012
Fuzje słabszych banków i innych instytucji
finansowych z tymi, które cieszą się dobrą kondycją
(maj)
29
Obniżenie
zarobków
25-30%
personelowi
kierowniczemu przedsiębiorstwom państwowym
Zmniejszenie w sektorze publicznym co najmniej o
100 osób liczbę członków zarządów przedsiębiorstw
Zamknięcie „furtki bonusów”
Sprzedaż krótkoterminowych obligacji (maj)
10,6
UE, KE ocenia, że Hiszpania jest w "lekkiej recesji"
(maj)
86%
KE skłonna dać Hiszpanii czas na zbicie deficytu (maj)
Reforma sektora bankowego, mająca przekonać
inwestorów, o płynności hiszpańskich banków
2012
Pomoc rządowa w wysokości 19 mld Euro na ratunek
największego banku Bankiia (maj)
KE jest gotowa dać Hiszpanii dodatkowy rok na
redukcji deficytu do 3 proc. PKB
Rajoy proponuje utworzenie nowej władzy fiskalnej Pogłębienie kryzysu gospodarczego (czerwiec)
Unii Bankowej (czerwiec)
Hiszpanie oraz mieszkańcy innych państw wycofują swoje
Hiszpania prosi o pomoc finansową członków strefy
oszczędności z banków z obawy przed ich upadkiem
euro (czerwiec)
(czerwiec)
Pomoc
finansowej
hiszpańskiemu
sektorowi
bankowemu w celu dokapitalizowania instytucji Młodzi Hiszpanie nie są w stanie spłacać hipoteki lub płacić
za wynajem, są zmuszeni wrócić do rodziców (lipiec)
finansowych. EFSF i ESM (lipiec)
30
Utrata zaufania wśród obywateli do rządu (lipiec)
Uchwalenie najsurowszego planu oszczędnościowego
w dziejach hiszpańskiej demokracji zakładającego:
ograniczenie wydatków w budżecie, służbie zdrowia. Wzrost bezrobocia - co czwarty Hiszpan nie ma pracy
Mniejsze budżety regionów, większy podatek VAT. (lipiec)
Założenie 65 mld euro oszczędności w ciągu dwóch lat
(lipiec)
Kryzys popycha Hiszpanów do hazardu (lipiec)
Wzrost migracji (44% w ciągu 6 miesięcy od początku roku
2012 (lipiec)
Rekordowy napływ turystów - największa od 1995
(sierpień)
2012
Projekt budżetu na rok 2013 przewidujący oszczędności
Likwidacja dużej ilości przedsiębiorstw co doprowadza
40 mld euro (m.in. zamrożenie pensji trzeci rok z
do wzrostu bezrobocia (wrzesień)
rzędu)(wrzesień)
Hiszpanie wycofują coraz więcej pieniędzy ze swoich kont
bankowych (wrzesień)
Oświadczenie KE i EBC w sprawie pierwszego
przeglądu dla Hiszpanii (październik)
Plan przyciągnięcia cudzoziemców:
dostaniesz prawo pobytu"
7,1
2013
"Kup
dom
Oświadczenie KE i EBC w sprawie drugiego przeglądu
dla Hiszpanii (styczeń / luty)
Spadek bezrobocia pierwszy od pięciu lat (kwiecień)
31
93,9
Oświadczenie KE i EBC w sprawie trzeciego przeglądu
dla Hiszpanii (czerwiec)
Hiszpania na drodze do ożywienia gospodarczego (lipiec)
Oświadczenie KE i EBC w sprawie czwartego
przeglądu dla Hiszpanii (wrzesień)
KE nie zaleca Hiszpanii nowych oszczędności
Hiszpański bank
(październik)
centralny
ogłasza
koniec
recesji
Źródło: Opracowanie własne
Analizując powyższą tabelę możemy zauważyć, ze po przystąpieniu do strefy euro, nastoje wśród mieszkańców były pozytywne (kolor zielony). Z chwilą
pęknięcia bańki cenowej na rynku nieruchomości, a wraz z nią załamaniem się najważniejszego w hiszpańskiej gospodarce sektora budowlanego kraj zaczął
zmagać się z recesją. Każdy „ruch” ze strony rządu Mariano Rajoy (kolor niebieski) spotykał się z niezadowoleniem mieszkańców, co doprowadziło
do licznych protestów i spadkiem zaufania wśród obywateli do rządu, nastroje wśród hiszpańskiego społeczeństwa były pesymistyczne (kolor czerwony).
Widzimy, że UE nie prowadziła żadnych działań zapobiegających kryzysowi. Pierwszą reakcja po stronie Unii (kolor żółty) to pomoc finansowa dla
hiszpańskiej gospodarki otrzymana po tym jak Hiszpania o pomoc się zwróciła.
Okres od początku 2010 do końca 2012 roku to ciągły wzrost deficytu, długu publicznego, działania rządu poprzez wprowadzenia reform, uchwalaniem
nowych budżetów w celu naprawy hiszpańskiej gospodarki oraz niezadowolenie mieszkańców. Rok 2013 to efekt działania konserwatywnych reform, które
przyniosły rezultaty i Hiszpania ogłosiła koniec recesji.
32
3
3.1
Polityka UGW wobec zagrożonych państw członkowskich
Konsekwencje kryzysu w Grecji i Hiszpanii dla UGW
Opisany w poprzednich rozdziałach kryzys zadłużenia w Grecji oraz w Hiszpanii, niesie za
sobą konsekwencje nie tylko obejmujące te kraje, ale przede wszystkim sięga w obszar całej
Unii Gospodarczo-Walutowej.
Grecja, jak i zarówno Hiszpania przystępując do strefy euro brawurowo podeszły
do narzuconych przez strefę euro norm i praw, jakie powinny spełniać przed przystąpieniem
do wspólnej waluty. Gdyby polityka obu Państw ukierunkowana została na rzecz pakietu
stabilności i wzrostu oraz gdyby podejmowane decyzje zawierały elementy polityki
monetarnej strefy euro wraz własną, przemyślaną polityką fiskalną tzw. Policy mix 55, kryzys
zadłużenia nie miałby tak poważnych konsekwencji dla całej UGW.
Można stwierdzić, że w obu krajach zarówno rząd grecki jak i hiszpański w ogromnej mierze
przyczyniły się do rozwoju kryzysu zadłużenia nie radząc sobie z nową formą inwestowania
przedsięwzięć za pomocą polityki budżetowej, ale nie można również zapominać, że to co
działo się w tych krajach, pociąga za sobą również współodpowiedzialność UGW, która
w miarę szybko i dostatecznie nie reagowała na podejmowane decyzji i tym samym dając
przyzwolenie na stosowanie polityki opartej na własnych regułach, niezgodnych z kryteriami
konwergencji56.
Według ekspertów podstawowym źródłem problemów jest fakt, że gospodarki strefy euro nie
spełniają warunków niezbędnych do wprowadzenia wspólnej waluty, które powinny być
zgodne z założeniami teorii optymalnego obszaru walutowego (zakłada utrzymanie
wewnętrznej i zewnętrznej równowagi gospodarki)57.
Wszystkie działania w Grecji i Hiszpanii oraz w pozostałych państwach strefy doprowadziły
do ogólnego kryzysu Unii Walutowej, z którym nie mogą poradzić sobie po dziś dzień. Trzeba
zwrócić uwagę, że kryzys to nie tylko trudna sytuacja w gospodarkach poszczególnych
państw ale również szereg konfliktów między państwami, które widoczne są po dziś dzień na
samym szczycie w Brukseli. Po ostatnich wyborach do Europarlamentu widać tendencję
wzrostową wśród władz elit eurosceptycznych, którym zależy na rozpadzie strefy euro, jak i
55
Policy mix – to łączenie jednolitej polityki monetarnej w strefie euro z autonomiczną polityką fiskalną. Takie
działania mają na celu aktywne oddziaływanie na gospodarkę. Warunkiem skuteczności tych działań jest m.in.
niski poziom deficytu budżetowego oraz długu publicznego. Źródło NBP
56
www.orka.sejm.gov.pl/WydBAS.nsf/0/C460F338E7C66F4AC1257A84004C3F50/$file/Strony%20odStudia_BAS
_31.1.pdf , Strefa euro a globalny kryzys finansowy XXI wieku (dostęp 07.03.2015)
57
www.natolin.edu.pl/pdf/analizy/Natolin_Analiza_3_2011.pdf - (dostęp 07.03.2015
33
na całej Unii Europejskiej. Oczywiście na chwilę obecną jest to tak mała grupa i jako
obywatele zjednoczonej Europy możemy czuć się bezpieczni. Jednak warto wziąć pod uwagę,
że władze tą wybrali ludzie wyrażając niezadowolenie społeczne o charakterze
populistycznym i antysystemowym58. Można zadać pytanie dlaczego obywatele takich państw
jak Francja, Niemcy mają spłacać długi Greków?
Aby dokładniej zrozumieć aktualną sytuację w strefie, istotne jest zrozumienie zależności
pomiędzy krajami członkowskimi UGW. Gdy jeszcze nie wiadomo było czy Unia pomoże
Grecji „coraz śmielszy głos docierał ze strony Komisji Europejskiej. - Pogrążona w tarapatach
finansowych Grecja budzi niepokój i niesie ryzyko "zarażenia" innych krajów strefy euro powiedział komisarz UE ds. gospodarczych i walutowych Joaquin Almunia. Przypomniał,
że złe ratingi dla Grecji powodują, iż rządy całej UE muszą ponosić wyższe koszty obsługi
długu publicznego.”59
Do 2010 r. UE nie stanęła naprzeciw kryzysu i ani instytucje unijne jak i państwa
członkowskie nie miały planu przezwyciężenia kryzysu zadłużenia i potencjalnego
bankructwa któregoś z państwa UGW jak i ratowania całej strefy euro 60. Jak wspomniałyśmy
we
wcześniejszym
rozdziale,
to
ówczesny
premier
Grecji
Papandreu
zwrócił
się do Sarkoz’ego oraz Merkel o pomoc. Po wielu tygodniach intensywnej dyskusji przyjęto
rozwiązania które zawierały:
-
warunkową pomoc dla Grecji udzielona przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, oraz
członków strefy euro,
-
forma pomocy dla Grecji ze strony członków strefy euro będzie w formie bilateralnych
gwarancji kredytowych na zasadach komercyjnych,
-
każda udzielona pożyczka zatwierdzona musi być jednogłośnie przez wszystkie kraje
strefy euro,
-
powołanie grupy roboczej dla wypracowania odpowiednich mechanizmów i kryteriów
postępowych na przyszłość61.
Można się zastanowić dlaczego to Niemcy wiodą prym, w udzielaniu pomocy krajom
zagrożonym?
Dlaczego to kanclerz Angela Merkel jest „głównym” inspiratorem wprowadzanych reform?
58
www.natolin.edu.pl/pdf/analizy/op. cit., (dostęp 09.03.2015)
www.tvn24bis.pl/wiadomosci-gospodarcze,71/unia-ratuje-grecje-by-ratowac-siebie,124813.html, (dostęp
09.03.2015)
60
Polityczno-prawne aspekty kryzysu zadłużenia strefy euro Unii Europejskiej. Erhard Cziomer, Krakowska
Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego 2012, 10.2478/v10226-012-0001-2, VOL. XIX, 1 s.8
61
Polityczno-prawne aspekty kryzysu zadłużenia strefy euro Unii Europejskiej…op. cit. s. 8
59
34
Otóż Niemcy jest to państwo, które jest największym płatnikiem składek do wspólnych
budżetów UE, a jednocześnie największym beneficjentem strefy euro. W Tabeli nr 4
prezentujemy przykładowy podział gwarancji kredytowej w przypadku Grecji. Nie łatwo
wspierać państwa, który swój kryzys w dużym stopniu w opinii Niemców wiąże się z „życiem
ponad stan”. Dlatego też ostateczna pomoc oraz utworzenie pakietu stabilizacyjnego
uzależniona była od szeregu reform, o których wspomniałyśmy w poprzednim rozdziale.
Tabela 4. Podział gwarancji kredytowych dla Grecji na poszczególne kraje strefy euro
KRAJ
UDZIAŁ PROCENTOWY
SUMA W MLD EURO
Niemcy
27,92
8,376
Francja
20,97
6,290
Włochy
18,42
5,527
Hiszpania
12,24
3,673
Niderlandy
5,88
1,764
Belgia
3,58
1,073
Austria
2,86
0,859
Portugalia
2,58
0,774
Finlandia
1,85
0,555
Irlandia
1,64
0,491
Słowacja
1,02
0,307
Luksemburg
0,26
0,077
Cypr
0,20
0,061
Malta
0,09
0,028
Źródło: Polityczno-prawne aspekty kryzysu zadłużenia strefy euro Unii Europejskiej. Erhard Cziomer,
Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego 2012, 10.2478/v10226-012-0001-2, VOL. XIX, 1 s.18
Należy zwrócić uwagę, że angażując się w pomoc rząd niemiecki kieruje się głównie
35
interesem własnej gospodarki. „Kłopoty z wypłacalnością Hiszpanii, oznaczają problemy dla
instytucji finansowych – zaangażowanie niemieckich banków w hiszpańskie aktywa wynosiło
w połowie 2010 r. – 154 mld euro”62. Innym bardzo ważnym aspektem pomocy Unii dla
zagrożonych państw jest również fakt, że państwa strefy euro kupują 43 proc. wszystkich
sprzedawanych niemieckich towarów i usług, jednocześnie nie mogąc zwiększyć
konkurencyjności poprzez obniżenie waluty ze względu na wytyczne EBC. Zdecydowanie
jest to korzystne dla eksporterów, gdyż posługiwanie się wspólną walutą oznacza brak ryzyka
kursowego63. Oczywiście nie tylko Niemcy mieli „interes” w udzieleniu pomocy.
Warto również wspomnieć o obligacjach emitowanych przez jedno państwo strefy euro
uzupełniającej portfel innego państwa tej samej strefy, powodując automatycznie
odczuwalność kryzysu emitenta. Zasięg kryzysu spowodował, że interwencja rządów oraz
banków centralnych była konieczna i polegała na:
-
wsparciu płynności systemu finansowego,
-
zwiększeniu poziomu gwarancji depozytów bankowych,
-
wsparciu kapitałowym podmiotów sektora finansowego,
-
stworzeniu programu pomocowego dla poszczególnych gałęzi w gospodarce64.
Pomimo udzielonej pomocy, i walki o państwa zagrożone nie udało się uniknąć licznych
konsekwencji kryzysu i to nie tylko dla państw strefy, ale wszystkich państwa UE takich jak:
-
obniżenie popytu konsumpcyjnego, dynamiki inwestycji eksportu, importu, pogorszenie
sytuacji na rynku pracy – w 2009 r. wydatki konsumpcyjne ludności w porównaniu z
rokiem 2008 spadły średnio w Unii o 1,7 proc. przy czym spadek ten nastąpił
w 22 krajach całej UE;
-
spadek handlu zagranicznego – kryzys spowodował znaczne obniżenie popytu
zewnętrznego. W 2009 r. eksport z krajów UE obniżył się średnio o 12,6% w porównaniu
z rokiem 2008. Znacznie silniej od średniej unijnej spadek odnotowały takie państwa jak:
Finlandia, Grecja, Włochy, Estonia, Słowenia, Słowacja, Austria;
-
pogorszenie sytuacji na rynku pracy – w wyniku kryzysu w niektórych krajach wzrosła
liczba osób długotrwale bezrobotnych tj. pozostająca bez pracy ponad rok. Słowacja 54%
ogółu bezrobotnych, Niemcy 45,5%, Włochy 44,4%, Belgia 44,2%, Bułgaria 43,3%;
62
www.bbn.gov.pl/download/1/7019/9Kryzysekonomiczny.pdf, (dostęp10.03.2015)
www.bbn.gov.pl/download/1/7019/...op.cit., (dostęp 10.03.2015)
64
orka.sejm.gov.pl/WydBAS…op. cit., (dostęp 07.03.2015)
63
36
-
znaczne pogorszenie wykorzystania zdolności produkcyjnych – ogólny spadek
wykorzystania czynników produkcji oraz wydajności pracy na osobę;
-
zrost deficytu i długu sektora publicznego w krajach UE – Włochy (115,8 PKB), Irlandia
(115,1 PKB), Belgia (96,7 PKB);
-
ograniczenie aktywności gospodarczej – upadek wielu przedsiębiorstw, w związku
z czym spadły dochody instytucji rządowych i samorządowych z tytułu podatku
dochodowego od przedsiębiorstw; 65
-
obniżenie zaufania do polityki państwa w zakresie polityki fiskalnej,
-
ograniczenie zaufania do instytucji finansowych – głównie dla banków,
-
brak zaufania wśród inwestorów – spekulacje walutą,
-
ograniczone zaufanie pomiędzy państwami strefy euro,
-
utrata konkurencyjności gospodarczej w strefie euro – kraje, w których nastąpiło
największe spowolnienie gospodarcze,
-
wzrost kosztów związanych z „akcją ratunkową” – obawa państw udzielających
pożyczek, że nie zostaną one w pełnie lub wcale zwrócone przez zagrożone państwa unii
walutowej.
Można dostrzec również pozytywne aspekty wynikające z kryzysu w Grecji i Hiszpanii m.in.
wprowadzenie szeregu wyrzeczeń i reform wewnątrz państw wykazujących największe
osłabienie gospodarcze.
UGW musiała podjąć decyzje, które pozwoliłyby w przyszłości ograniczyć ryzyko związane
z powstaniem kolejnego tak dotkliwego kryzysu dla całej strefy jest m.in. zacieśnienie
polityki fiskalnej, które w konsekwencji doprowadzą do przywrócenia stabilności w finansach
publicznych krajów członkowskich, a tym samym z powrotem zaczęłyby obowiązywać
kryteria Traktatu z Maastricht, które określały warunki przystąpienia i funkcjonowania
w strefie euro.
Wraz z podpisanym porozumieniem z Grecją dotyczącym udzielenia pomocy, w tym
udzielenia pożyczek bilateralnych, w 2010 roku podjęto wspólną decyzję o utworzeniu
tymczasowego europejskiego mechanizmu stabilizacyjnego składającego się z dwóch
składowych:
65
www.jmf.wzr.pl/pim/2012_2_1_1.pdf, (dostęp 10.03.2015)
37
-
Europejskiego Mechanizmu Stabilizacji Finansowej (EFSM) – placówka Unii
Europejskiej, umożliwiająca podniesienie pożyczek do wysokości 60 mld euro dla
państw UE, podlegająca rygorystycznym warunkom w ramach wspólnych programów
UE – MFW,
-
Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej (EFSF) - Spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością założona przez państwa członkowskie strefy euro, jej zadaniem jest
udzielania pożyczek dla krajów strefy euro, będących w trudnej sytuacji finansowej. Taka
pomoc finansowa podlega rygorystycznym warunkom w ramach wspólnych programów
UE-MFW. Pożyczki te finansowane są przez emisję dłużnych papierów wartościowych
gwarantowanych przez kraje strefy euro ( 440 mld euro)66.
Biorąc pod uwagę powyższe skutki gospodarcze i społeczne, kraje członkowskie podjęły
liczne działania naprawcze i zabezpieczające UGW, które omówione zostaną w kolejnym
rozdziale.
66
www.ecb.europa.eu/home/glossary/html/act1e.en.html#704 (dostęp 07.03.2015)
38
3.2
Działania zabezpieczające UGW przed eskalacją kryzysu w Grecji i Hiszpanii
w tym pomoc zagrożonym państwom
Opisany powyżej kryzys krajów będących członkami Unii Gospodarczo-Walutowej oraz
w pozostałej strefie euro pokazał, że poszczególne państwa nie są w stanie samodzielnie
zachować równowagę finansową. Dlatego, aby uniknąć sytuacji, w której dany kraj
(w naszym przypadku Grecja i Hiszpania) ze względów ekonomicznych musiałby opuścić
strefę euro, postanowiono podjąć działania mające na celu zacieśnienie polityki fiskalnej,
krajów eurogrupy.
Istotą polityki fiskalnej jest całość aktywności państwa nawiązującej do finansów państwa
oraz budżetu państwa. Oprócz pojęcia polityki fiskalnej wprowadzono również pojęcie
polityki budżetowej ponieważ ekonomiści twierdzą, że pojęcie samej polityki fiskalnej odnosi
się wyłącznie do sfery kształtowania polityki podatkowej. Zatem, stosując na przemian
pojęcia polityki fiskalnej i budżetowej mamy na myśli różnorodne działania państwa tj.
dotyczące:
-
polityki podatkowej,
-
wydatków
budżetowych
oraz
finansów
systemu
zabezpieczenia
społecznego
i pozostałych instytucji rządowych oraz samorządowych.
Wspólna polityka fiskalna i pieniężna wpływają na kształtowanie się równowagi
makroekonomicznej z tego względu, iż decyzje stosowane w sferze polityki pieniężnej, która
realizowana jest przez banki centralne państw, mają konsekwencje dla warunków
„uprawiania” polityki fiskalnej przez rząd. Tworzy ona również warunki do funkcjonowania
banków centralnych. Jest to wcześniej wspomniana policy mix.67.
Ważną kwestią jest fakt, że w od różnieniu od polityki pieniężnej, która kreuje i realizuje
w strefie euro Europejski System Banków Centralnych (Europejski Bank Centralny), polityka
fiskalna podlega suwerennym decyzjom wydawanym przez władze krajów członkowskich.
Decyzje te mają ogromne konsekwencje dla pozostałych krajów członkowskich strefy euro,
zatem nie mogą ona być podejmowane zbyt pochopnie. Dlatego też, cała polityka fiskalna
podlega koordynacji na poziomie ponadnarodowym – zastosowane zostały instytucjonalne
ramy i ograniczenia działań rządów tak aby równowaga makroekonomiczna całej strefy nie
została naruszona przez zbytnią aktywność jednego z krajów członkowskich. W poprzednim
67
Opracowanie pod red. P. Kowalewskiego, G. Tchorka, J.Górskiego, Mechanizmy funkcjonowania strefy euro,
Warszawa 2014, s. 136
39
rozdziale wspomniano również o najważniejszym akcie prawnym polityki fiskalnej, którym
jest Pakiet stabilności i wzrostu68. W krajach UGW wysokość deficytu sektora finansów
publicznych jest ograniczona do poziomu 3% PKB – taki jest aktualny wymóg kryteriów
konwergencji oraz wcześniej wspomnianego pakietu stabilności. Składa się na to wynik
dochodów i wydatków instytucji rządowych, samorządowych oraz systemu ubezpieczeń
społecznych. Jeśli w danym kraju deficyt budżetowy utrzymuje stosunkowo długo możemy
zauważyć problemy w kondycji finansów publicznych państwa w każdej sferze gospodarki.
Dlatego, aby wzrosło zaufanie zarówno inwestorów wewnętrznych, jak i zewnętrznych,
istotne jest zastosowanie polityki konsolidacji budżetu, tak aby dane państwo było jak
najmniej narażone na tzw. szoki asymetryczne69.
Państwa strefy euro oprócz utrzymania elastyczności płac i cen, integracji rynków
finansowych i mobilności czynników wytwórczych muszą tak prowadzić politykę
gospodarczą, aby nie stwarzała zagrożenia dla wszystkich państwa członkowskich. W ramach
nowej wspólnej polityki, która ma na celu ograniczenie sytuacji stwarzających ryzyko
kryzysu w całej strefie podjęto szereg działań, które być może pozwolą na szybką w reakcję.
Podstawowym działaniem w tym obszarze było przyjęcie następujących aktów prawnych:
-
5 Rozporządzeń Rady oraz Parlamentu oraz dyrektywa Komisji tzw. sześciopak,
nowelizując tym samym Pakiet stabilizacji i wzrostu oraz wprowadzające nierównowagę
makroekonomiczną,
-
2 Rozporządzenia Rady oraz Parlamentu, tzw. dwupak, które regulują wzmocniony
nadzór na budżetami krajów strefy euro,
-
Traktat o stabilności, koordynacji i zarządzaniu w UGW, tzw. pakiet fiskalny,
-
Traktat o ESM22 podpisany przez kraje członkowskie wprowadzając tym samym
podstawowy mechanizm zarządzania kryzysowego70.
Bardzo ważnym działaniem jest również utworzenie tzw. unii bankowej, która „jest częścią
zintegrowanych ram finansowych oraz odpowiedzią na powtarzające się kryzysy finansowe
i gospodarcze. Jej koncepcję stworzono wówczas, gdy jasna stała się potrzeba
przeprowadzenia głębokiej reformy zmierzającej do usunięcia niedociągnięć w obszarze
regulacji i nadzoru. Państwa członkowskie należące do strefy euro są automatycznie
68
Opracowanie pod red. P. Kowalewskiego, G. Tchorka, J.Górskiego, Mechanizmy funkcjonowania …, op. cit., ,
s. 136
69
www.jmf.wzr.pl/pim/2012_4_1_13.pdf - 15.03.2015
Szok asymetryczny - Szok asymetryczny jest jednym z najistotniejszych zagrożeń dla efektywnego funkcjonowania
jednolitego obszaru walutowego. W unii walutowej powstają różne formy asymetrii pomiędzy podstawowymi
kategoriami ekonomicznymi takimi jak inflacja, zatrudnienie, podaż i popyt lub produkt krajowy brutto.
70
www.jmf.wzr.pl/pim/...op.cit., (dostęp 15.03.2015)
40
uczestnikami unii bankowej, natomiast pozostałe państwa członkowskie mogą zdecydować
o przystąpieniu do niej. Unia bankowa jest oparta na trzech filarach71:
-
na jednolitym mechanizmie nadzorczym,
-
na jednolitym mechanizmie restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji
-
na powiązanych mechanizmach finansowania, w tym na jednolitym funduszu
restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków, systemach gwarantowania
depozytów i wspólnym mechanizmie ochronnym (linia kredytowa).
Ostatni z wymienionych elementów nie jest jeszcze ukończony. Podstawę dla tych trzech
filarów stanowią dwa horyzontalne pakiety przepisów, które mają zastosowanie
do wszystkich państw członkowskich; zawierają one wymogi kapitałowe dla banków (pakiet
CRD IV/CRR) oraz przepisy dyrektywy w sprawie naprawy oraz restrukturyzacji
i uporządkowanej likwidacji banków”72.
Konstrukcja Unii Bankowej ma swoje zalety, aczkolwiek nie jest pozbawiona wad
co przedstawia Tabela nr 5.
Tabela 5. Wady i zalety Unii Bankowej
ZALETY
Przeniesienie
nadzoru
sektorem bankowym
WADY
nad
europejskim Projekt ten może raczej zapewnić ochronę
na ponadnarodowy przed
przyszłymi
rozwiązywanie
poziom
kryzysami
problemów
niż
powstałych
podczas minionego kryzysu – straty
będące efektem ostatniego kryzysu będą
musiały być pokryte przez banki i unia
bankowa nie będzie w stanie nic pomóc w tej
kwestii.
System upadłości banków zapewnia, że Unia bankowa nie rozwiązała problemu
likwidacja
przebiegała
zagrożonych
w
sposób
banków
będzie podziału
uporządkowany, z
banków
bogatych
na
krajów
banki
Europy
pochodzące
Północnej
z minimalnymi kosztami dla podatników i biednych krajów Europy Południowej.
i realnej gospodarki.
71
72
www.jmf.wzr.pl/pim/...op.cit., (dostęp 15.03.2015)
www.europarl.europa.eu/ftu/pdf/pl/FTU_4.2.4.pdf (dostęp 15.03.2015)
41
W przyszłości ratowanie banków będzie Brak objęcia niektórych instytucji wspólnym
odbywało się z wykorzystaniem pieniędzy nadzorem i mechanizmem upadłości (np.
akcjonariuszy i niektórych inwestorów (tzw. banki regionalne, kasy oszczędnościowe itp.)
bail-out) a w znacznie mniejszym stopniu – podmioty te również generują ryzyko
pieniędzy podatników.
systemowe.
Rozwiązany został dylemat, czy nadzór Niepełne
przeniesienie
kompetencji
na
powinien prowadzić kraj macierzysty czy ponadnarodowy poziom – mimo istnienia
kraj goszczący (ang. home vs. host country mechanizmu upadłości zagrożonych banków,
rządy narodowe wciąż pozostawiają sobie
control).
prawo weta.
Powstaną
jednolite
narodowe
gwarantowania depozytów.
systemy Nowe instytucje mogą okazać się fasadowe
a mechanizmy i procedury funkcjonowania
unii bankowej przewlekłe, co spowoduje
ograniczenie skuteczności jej działania.
Źródło: P. Łasak, Aktualna sytuacja w strefie euro, Wykład z dnia 16.11.2014, prezentacja nr 3
Najważniejsze działania, jakie zostały podjęte na rzecz poprawy zarządzania gospodarczego
w UE to przede wszystkim:
-
koordynacja polityk budżetowych – polegająca na utrzymaniu dotychczasowego
modelu koordynacji polityk budżetowych z zastosowanie reguł fiskalnych. Zmiany
dotyczyły głównie usprawnienia aktualnie obowiązujących rozwiązań poprzez poprawę
mechanizmów prewencyjnych (wprowadzono regułę wydatkową mówiąca o tym,
że
roczna
stopa
wzrostu
wydatków
publicznych
nie
może
przekroczyć
średniookresowego tempa potencjalnego wzrostu PKB; sankcje i odwrotną większość
w przypadku nakładania sankcji – w przypadku, gdy państwo nie zastosowało się
do narzuconych zaleceń, będzie musiało ponieść sankcję w postaci depozytu o wysokości
0,2% PKB). Wzmocniono również działania mające na celu utrzymania długu nie
większego niż 60% PKB. Państwa członkowskie opowiedziały się za włączeniem pakietu
stabilności oraz zobowiązały się do przedstawiania pozostałym członkom strefy
wstępnych planów budżetowych na kolejny rok. Określono również przepisy mówiące
o pomocy państwom, które nie radzą sobie finansowo poprzez pomoc np. od innego
państwa strefy, Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej, EMSF, EMS lub
42
innych instytucji międzynawowych np. Międzynarodowego Funduszu Walutowego 73;
-
procedura nierównomiernych polityk makroekonomicznych - wzoruje się na
procedurze nadmiernego deficytu i w przypadku nie przestrzegania reguł przez państwo
członkowskie możliwe jest nałożenie sankcji74,
-
koordynacja ex ante polityk gospodarczych - przewiduje ona różnorodne mechanizmy
koordynacji ex ante –polityk gospodarczych głównie poprzez75:
 europejski rejestr – państwa członkowskie oraz Komisja poddają pod dyskusję
w I połowie roku informacje o reformach strukturalnych, środkach, które służą
pobudzeniu wzrostu gospodarczego raz wydatków budżetowych;
 realizację zasady koordynacji ex ante z paktu fiskalnego – szczegółowe rozwiązania
w tej dziedzinie określa Traktat o stabilności, koordynacji i zarządzaniu w UGW,
 umowy na rzecz konkurencyjności i wzrostu gospodarczego,
-
zapewnienie stabilności finansowej – utworzono wspólnotowe instytucje nadzorcze
tj. Europejska Rada ds. Ryzyka Systemowego (wczesne wykrywanie zagrożenia
o charakterze makroekonomicznym), 3-sektorowej europejskie organy nadzoru
Europejski Organ Nadzoru Bankowego (EBA), Europejski Organ Nadzoru Ubezpieczeń
i Pracowniczych Programów Emerytalnych (EIOPA), Europejski Organ Nadzoru Giełd
i Papierów Wartościowych (ESMA).
Otoczono również szczególną kontrolą agencje ratingowe, które również przyczyniły się
do powstania kryzysu i podlegają pod nadzór ESMA.
oraz ostatnie zarządzaniem kryzysem – w ramach zarządzania kryzysem w strefie euro
utworzono Europejski Mechanizm Stabilności (por. tabela 6), którego głównym celem jest
stałe wsparcie kredytowe krajów objętych kryzysem.76 ,
73
www.ue.katowice.pl/uploads/media/13_J.Pietrucha_Zmiany_zasad_zarzadzania....pdf (15.03.2015)
www.ue.katowice.pl/uploads/media/13... op. cit (15.03.2015)
75
www.ue.katowice.pl/uploads/media/13... op. cit (15.03.2015)
76
www.ue.katowice.pl/uploads/media/13... op. cit (dostęp 15.03.2015)
74
43
Tabela 6. Zarządzanie kryzysowe
Źródło: P. Łasak Aktualna sytuacja w strefie euro, Wykład z dnia 16.11.2014, prezentacja nr 3
Wspomniane wyżej rozwiązania wprowadzą ochronę pod warunkiem rzetelnego ujawniania
informacji o swojej sytuacji przez państwa członkowskie. Jak już wcześniej opisałyśmy
główną przyczyną kryzysu jednego z państw (Grecji) było zatajenie danych finansowych,
które wprowadziły w błąd pozostałe kraje członkowskie. Oby taka sytuacja nie miała więcej
miejsca bo może to całkowicie zagrozić całej strefie euro.
Podsumowując treści zawarte w niniejszym podrozdziale w kontekście podjętego tematu
pracy, chronologię przebiegu kryzysu w Grecji i Hiszpanii oraz działań politycznych
i uwarunkowań tych działań można przedstawić w postaci następującej tabeli:
44
Tabela 7. Przebieg kryzysu w Grecji i Hiszpanii oraz działania polityczne w celu zapobiegania kryzysowi.
deficyt
PKB
budżetowy
%
Negatywne nastroje
dług publiczny % PKB
pozytywne nastroje
Kolejne
lata
Wskaźniki
narastania
kryzysu w
Grecji
Wskaźniki
narastania
kryzysu w
Hiszpanii
2000
-3,7
-0,9
Brak instytucji antykryzysowych
59,4
Brak planu przezwyciężenia kryzysu
potencjalnego
bankructwa,
któregoś
członkowskich
103,4
2001
działania państw członkowskich UE z własnej inicjatywy
Rodzaje działań UE na rzecz uzdrowienia gospodarek,
zapobieżenia kryzysowi i utrzymania strefy euro
Nastroje wśród reprezentantów państw
UGW i UE - przyczyna
zadłużenia i
z
państw
-4,5
103,7
2009
-15,7
-11,1
129,7
54
Podjęcie przez Ministrów finansów państw członkowskich
decyzji o utworzenie nadzoru rynku bankowego,
ubezpieczeniowego i papierów dłużnych
45
2010
-10,9
148,3
2010
9,6
Obawy państw członkowskich przed
UE oferuje Grecji pomoc finansową, jeśli kraj o nią
rozpowszechnianiem sytuacji kryzysowej na
poprosi (marzec)
pozostałe kraje - "efekt domina"
61,7
Kraje strefy euro i Międzynarodowy Fundusz Walutowy
uzgadniają pakiet pożyczek dla Grecji - Grecja otrzymuje
pomoc finansową ( 80 mld euro od państw członkowskich
i 30 mld euro od Międzynarodowego Funduszu
Walutowego) (maj)
Obawy państw członkowskich, że kraje
które otrzymały wsparcie finansowe nie
będzie
wstanie
spłacić
zobowiązań
wynikających z tytułu zaciągniętych
pożyczek
Ministrowie finansów państw członkowskich uzgadniają
pakiet środków na rzecz ochrony stabilności finansowej w Pogarszające się nastroje w związku ze
Europie, obejmujący Europejski Mechanizm Stabilizacji wzrastającym bezrobociem w krajach strefy
Finansowej i Europejski Instrument Stabilności euro
Finansowej (EFSF) (maj)
Utworzenie funduszu EFSF (czerwiec)
Wzrost udziału we władzach UE elit
eurosceptycznych przy jeszcze relatywnym
małym ich udziale
Nacisk ze strony Francji na budowanie
wzajemnych relacji
Słowacki Parlament, który definitywnie
Rozpoczęcie przez EBC, KE, MFW pierwszego przeglądu
odmówił udziału Słowacji w pożyczce
programu gospodarczego w Grecji (sierpień)
eurolandu dla Grecji. (sierpień)
46
Premier Słowacji Iveta Radiczova wyjaśniła
w wywiadzie dla piątkowego "Financial
Times Deutschland", że odmowa udziału jej
Decyzja przywódców UE o zacieśnieniu paktu stabilności
kraju w pożyczce eurolandu dla Grecji wiąże
i wzrostu (październik)
się z tym, że w latach 1998-2002 nikt nie
pomógł Słowacji w przeprowadzeniu reform
(sierpień)
2010
Nowy mechanizm dla państw z problemami finansowymi
- porozumienie w sprawie przyszłego Europejskiego
Mechanizmu Stabilności (ESM), który zastąpi obecny
Europejski Instrument Stabilności Finansowej (EFSF).
ESM będzie zapewniał pomoc państwom strefy euro
mającym problemy finansowe (listopad)
Kryzys zadłużenia w niektórych państwach
strefy euro poważnie niepokoi mieszkańców
Niemiec. Jak pokazał sondaż dla telewizji
ZDF, 86 proc. Niemców uważa, że
stabilność wspólnej europejskiej waluty jest
zagrożona (lipiec)
Podjęcie decyzji przez rządy i banki centralne państw
członkowskich
o:
wsparciu
płynności
systemu
finansowego, zwiększeniu poziomu gwarancji depozytów
bankowych, wsparciu kapitału podmiotów sektora
finansowego, stworzeniu programu pomocowego dla
poszczególnych gałęzi w gospodarce
Utworzenie Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego
(ERRS) - zapobieganie powstawaniu ryzyka systemowego
dla stabilności finansowej w Unii Europejskiej bądź
łagodzić takie ryzyko, wynikające z procesów
zachodzących w systemie finansowym (grudzień)
47
Porozumienie Ministrów Finansów strefy euro o
utworzeniu Europejskiego Mechanizmu Stabilności
(grudzień)
-9,6
-9,6
Powołanie trzech nowych organów: Europejski Urząd
Nadzoru Bankowego z siedzibą w Londynie, Europejski
Urząd Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych w Spekulacje niemieckiej prasy "Spiegiel" o
Paryżu oraz Europejski Urząd Nadzoru Ubezpieczeń i wystąpieniu Grecji ze strefy euro (maj)
Pracowniczych Programów Emerytalnych we Frankfurcie
(styczeń)
70,5
W sondażu opublikowanym 10 czerwca
przez telewizję ZDF 60 proc. Niemców
Kontynuacja misji kontrolnych w Grecji (luty, czerwiec,
wypowiedziało
się
m.in.
przeciwko
wrzesień - październik)
kolejnym pakietom pomocy UE dla
pogrążonej w kłopotach Grecji (czerwiec)
2011
170,3
„Pakt na rzecz euro” (marzec)
NBP nie obawia się o wpływ sytuacji Grecji
czy sytuacji Stanów Zjednoczonych na
polską gospodarkę. Nie widzi, w krótkim
okresie, zagrożeń dla kursu złotego, a
obserwowane osłabienie ma pozytywny
wpływ na eksport - ocenił członek zarządu
banku centralnego Zdzisław Sokal (lipiec)
48
Zwiększenie funduszu EFSF - Ministrowie finansów
państw strefy euro i Unii Europejskiej postanawiają
podnieść faktyczny potencjał finansowy funduszu EFSF,
zwiększyć jego prerogatywy oraz sfinalizować
postanowienia dotyczące Europejskiego Mechanizmu
Stabilności (ESM) (czerwiec)
2011
Premier Luksemburga i szef eurogrupy JeanClaude Juncker, nie wyklucza "częściowej
niewypłacalności" Grecji, ale zaznaczył, że
"należy zrobić wszystko, by uniknąć"
takiego rozwiązania. W swojej wypowiedzi
zaznaczył: Juncker zapewnił, że "euro nie
jest w niebezpieczeństwie", pomimo silnych
perturbacji wywołanych w ostatnich
tygodniach kryzysem zadłużenia. Euro "jest
stabilną walutą"(lipiec)
Premier Francji Francois Fillon ocenił:
program pomocy eurogrupy dla Grecji
podniesie francuski dług publiczny o 15
miliardów euro, ale mimo to "nie
zbankrutuje państwo w strefie euro, gdyż
solidarność jej członków będzie całkowita"
(lipiec)
Niemiecki rząd i przedstawiciele gospodarki
pracują nad "programem odbudowy" dla
Grecji, by wspomóc to państwo w walce z
kryzysem - niemiecka agencja inwestycji
zagranicznych "Germany Trade and Invest"
miałaby wspomóc Grecję w pozyskiwaniu
zagranicznych inwestorów (lipiec)
Minister Rostowski uważa, że plan promocji
dla Grecji nie wpłynie negatywnie na kształt
perspektywy finansowej Unii Europejskiej w
latach 2014-2020 (lipiec)
49
Szef portugalskiego rządu wezwał wszystkie
kraje eurogrupy do przyspieszenia procesu
ratyfikowania,
drugiego
już
pakietu
ratunkowego dla Grecji.
Minister finansów Szwecji Anders Borg
uważa, że istnieje "wyraźne ryzyko", że
Grecja "nie znajduje się na właściwej
drodze"
do
zredukowania
długu
publicznego. Minister wypowiadał się na
marginesie spotkania unijnych ministrów
finansów w Luksemburgu (październik)
2011
Premier Tusk w Brukseli zapowiedział, że
Polska nie zamierza wspierać Grecji zanim
państwa strefy euro nie stworzą solidarnego
programu ratunkowego. (październik)
Przewodniczący Komisji Europejskiej Jose
Manuel
Barroso
zaproponował
skoordynowaną
na
poziomie
UE
rekapitalizację banków pozbycie się "
toksycznych aktywów" ze względu na duże
obciążenie banków przez kryzys w Grecji
(październik)
50
Po ratyfikacji przez kraje strefy euro fundusz EFSF
uzyskuje pełną zdolność operacyjną - potencjał
pożyczkowy wynosi 440 mld euro i opiera się na
gwarancjach udzielonych przez 17 państw członkowskich
(październik)
2011
Rada Unii Europejskiej przyjmuje pakiet sześciu
projektów legislacyjnych, których celem jest wzmocnienie
zarządzania gospodarczego w Unii (listopad)
Uzgodnienia na temat nowego paktu fiskalnego min. in.
wzmocnienie
przepisów
dotyczące
procedury
nadmiernego deficytu, przyspieszyć wejście w życie
Europejskiego Mechanizmu Stabilności (grudzień)
-8,9
-10,6
Uzgodnienia Eurogrupy co do drugiego pakietu pomocy Czeski bank centralny za wyjściem Grecji ze
dla Grecji (luty)
strefy euro (styczeń)
85,5
Uruchomienie przez EFSF programu
dostępności zabezpieczeń (marzec)
2012
157,2
zwiększenia
Ponad 60 procent Niemców sprzeciwia się
przyznaniu zadłużonej Grecji drugiego
pakietu pomocy (luty)
51
Szef eurolandu Jean-Claude Juncker ocenił,
że Hiszpania nie będzie potrzebowała
Utworzenie Paktu Fiskalnego mającego na celu wzmocnić
pomocy od strefy euro, ponieważ
dyscyplinę fiskalną w strefie euro i wprowadzić ściślejszą
konsolidacja fiskalna w tym kraju robi
kontrolę nad jej przestrzeganiem (marzec)
korzystne wrażenie, a reformy strukturalne
są na dobrej drodze (kwiecień)
2012
Utworzenie europejskiego mechanizmu nadzoru nad
bankami - w celu złagodzenia napięć na rynkach
finansowych i przerwania błędnego koła, w jakim znalazły
się banki i rządy (czerwiec)
Prezydent Francji Francois Hollande apeluje
Decyzja eurogrupy o przyznaniu pomocy hiszpańskim
do Greków, że grozi im opuszczenie strefy
bankom w celu dokapitalizowania instytucji finansowych
euro, jeśli nie będą realizować swych
w tym kraju (lipiec)
zobowiązań (czerwiec)
Irlandzki opozycji uważa, że warunki, na
mocy których Hiszpania uzyskała 100 mld
euro na rekapitalizację banków, niż te, które
trojka (MFW, Komisja, EBC) z końcem
2010 r. przyznała Irlandii (czerwiec)
52
Hiszpanii Mariano Rajoy na konferencji
prasowej z szefem Rady Europejskiej
Hermanem Van Rompuem podkreśla, że
wyjście Grecji ze strefy euro byłoby
"zbiorowym niepowodzeniem Europy"
(sierpień)
2012
Propozycja euorgrupy dot. nadania nowych kompetencji
EBC -jednolity mechanizm nadzoru, który ma objąć
wszystkie banki w strefie euro. Komisja proponuje, by
jednolity mechanizm nadzoru wszedł w życie 1 stycznia
2013 (wrzesień)
Utworzenie Europejskiego Mechanizmu Stabilności, który
zastąpił funkcjonujący EFSF ( październik)
Misja kontrolna w Hiszpanii (październik)
2013
-12,7
-7,1
Niemiecki minister finansów Wolfgang
Schaeuble przyznał po raz pierwszy, że
Kolejne przeglądy programu pomocy finansowej dla Grecja będzie potrzebować trzeciego pakietu
Hiszpanii (luty, czerwiec)
pomocy finansowej, ale jednocześnie
wykluczył nowe anulowanie części jej
długów (sierpień)
53
175,1
93,9
Decyzja o utworzeniu jednolitego mechanizmu nadzoru - Poprawa
nastrojów
początek drogi do unii bankowej (wrzesień)
członkowskich
Zakończenie misji kontrolnych w Grecji (listopad)
wśród
państw
Wzrost zaufania wśród inwestorów
Źródło: Opracowanie własne
Powyższe zestawienie szczegółowo przedstawia rodzaje działań UE na rzecz uzdrowienia gospodarek zarówno greckiej jak i hiszpańskiej. Widzimy,
że od początku kryzysu, który obserwujemy od 2010 roku UE nie była dostatecznie przygotowana na szybką reakcję w wypadku wystąpienia sytuacji
kryzysowej. Początki reform w zakresie w podejmowanych decyzji i wprowadzania antykryzysowych regulacji pozwolą UE szybko reagować na trudne
sytuacje w pozostałych państwach członkowskich i tym samym na rozpowszechnianiu kryzysu.
W tabeli widzimy, że nastroje wśród członków UE są mieszane kolor czerwony przeplatany z zielonym. Dowodzi to tego, że w czasach kryzysu, państwa
członkowskie miały odmienne zdanie na temat pomocy, krojom z grupy PIIGS, a szczególnie pakietom pomocowym dla Grecji.
54
Zakończenie
Celem niniejszej pracy było pokazanie problemów z jakimi borykały się Grecja i Hiszpania
w obliczu kryzysu, oraz analiza zachowania Unii w stosunku do krajów zagrożonych. W obu
ukazanych Państwach dotkniętych kryzysem zostały przedstawione dwa różne sposoby
rozwiązywania problemów.
Z jednej strony przedstawiono Hiszpanię, która dzięki wprowadzonym reformom
i konsekwencjom swoich działań wyszła z kryzysu i jest na drodze do ożywienia
gospodarczego.
Na chwilę obecną tworzone są nowe miejsca pracy, w szkolnictwie postanowiono zatrudnić
bankierów, którzy uczą podstaw finansów, aby na przyszłość wiedzieć z czym wiąże się
inwestowanie w produkty wysokiego ryzyka oraz branie zbyt wielu kredytów. Ta nauka ma na
celu nauczyć młode pokolenia jak uniknąć głębokiego kryzysu w przyszłości. Uważamy, że
świadomie można wskazać Hiszpanię jako wzór kraju, który poradził sobie z kryzysem
i ogłosił koniec recesji.
Z drugiej strony przedstawiłyśmy Grecję, która w dalszym ciągu boryka się z wyjściem
z kryzysu. Gdy wydawało się, że sytuacja została uspokojona, ostanie wybory wygrywa
partia Syriza zdecydowany przeciwnik oszczędności, nie zamierzający również kontynuować
polityki oszczędnościowej, a swoim wyborcom obiecuje powrót do poziomu życia sprzed
kryzysu.
Przedstawiony w rozdziale III materiał pokazał jak Unia radzi sobie z kryzysem oraz jakie
wprowadzono plany ratunkowe. Na przestrzeni tych lat i walki o uzdrowienie gospodarek
państw zagrożonych, można stwierdzić, że państwa przystępujące do strefy euro po kryzysie
nie powinny obawiać się zagrożeń, a sytuacja z Grecją i fałszowaniem danych jest tylko
dowodem na to, że kontrolować trzeba każde państwo przystępujące do strefy,
aby w przyszłości nie powtórzył się scenariusz kryzysu.
Przedstawiona w niniejszej pracy problematyka nie wyczerpuje w całości zagadnienia
związanego z kryzysem. Ponieważ jesteśmy świadkami piszącej się historii państw strefy
euro, trudno przewidzieć jak w dalszym ciągu potoczą się losy Greków. Czy zaryzykują
i opuszczą Unię Europejską, czy jednak stwierdzą, że jest to nierozsądne posunięcie i trzeba
jednoczyć się z Unią wraz z wszystkimi konsekwencjami.
55
Spis tabel
Tabela 1. Etapy tworzenia UGW ................................................................................................ 8
Tabela 2. Przebieg kryzysu w Grecji. ....................................................................................... 19
Tabela 3. Przebieg kryzysu w Hiszpanii. ................................................................................. 28
Tabela 4. Podział gwarancji kredytowych dla Grecji na poszczególne kraje strefy euro ........ 35
Tabela 5. Wady i zalety Unii Bankowej ................................................................................... 41
Tabela 6. Zarządzanie kryzysowe ............................................................................................ 44
Tabela 7. Przebieg kryzysu w Grecji i Hiszpanii oraz działania polityczne w celu
zapobiegania kryzysowi. .......................................................................................................... 45
Spis rysunków
Rysunek 1. Mapa strefy euro .................................................................................................... 11
Wykresy
Wykres 1. .................................................................................................................................. 15
Wykres 2. .................................................................................................................................. 24
Bibliografia
Spis literatury
1. Mechanizmy funkcjonowania strefy euro. Praca zbiorowa pod redakcją naukową prof.
zw. dr. hab. J. Czekaj, , NBP .Warszawa 2012
2. Opracowanie pod red. P. Kowalewskiego, G. Tchorka, J.Górskiego, Mechanizmy
funkcjonowania strefy euro, Warszawa 2014,
3. Europejska integracja monetarna od A do Z. NBP. Warszawa 2009
4. Finanse Unii Europejskiej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004
5. Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2006 Tom I
6. Opracowanie pod red. P. Kowalewskiego, G. Tchorka, J.Górskiego, Mechanizmy
funkcjonowania strefy euro, Warszawa 2014,
7. Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2006 Tom I
56
Traktaty i protokoły
1. Protokół (nr 13) w sprawie kryteriów konwergencji, Dziennik Urzędowy UE
26.10.2012, C326/281
2. Traktat o funkcjonowaniu UE Dz. Urz. UE 2012, C 326, 26 październik 2012 TOM 55
3. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, 2012/C 326/01,
Artykuły
1. Wspólna waluta europejska. Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2011, broszura
2. Europejska integracja monetarna od A do Z. NBP. Warszawa 2009
3. Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2006 Tom I
4. Ministerstwo Finansów, Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Wprowadzenia Euro przez RP.
5. Kryzys Grecki – geneza i konsekwencje. -Dokument uzupełniający do ram
strategicznych Narodowego Planu Wprowadzenia Euro. Warszawa 2010
6. Wpływ członkostwa w Unii Europejskiej na relacje gospodarcze i finansowe z
zagranicą – wnioski dla Polski. Materiały i studia zeszyt nr 218 - Dorota
Wyżnikiewicz, Warszawa 2007
7. NBP Narodowy Bank Polski Departament Zagraniczny Programy pomocowe dla
Grecji, Irlandii i Portugalii – stan na sierpień 2011 r,
8. Polityczno-prawne aspekty kryzysu zadłużenia strefy euro Unii Europejskiej. Erhard
Cziomer,
Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego 2012,
10.2478/v10226-012-0001-2, VOL. XIX,
Strony internetowe
1. www.encyklopedia.pwn.pl/
2. www.ecb.europa.eu
3. www.polskawue.gov.pl
4. www.ecb.europa.eu
5. www.drabina.wordpress.com
6. www.tvn24.pl
57
7. www.psz.pl
8. www.forbes.pl
9. www.orka.sejm.gov.pl
10. www.natolin.edu.pl
11. www.tvn24bis.pl
12. www.bbn.gov.pl
13. www.jmf.wzr.pl
14. www.jmf.wzr.pl
15. www.europarl.europa.eu
16. www.ue.katowice.pl
Inne
1. D. Rossati, notatki z zajęć: Teoretyczne podstawy integracji monetarnej, 6-7.12.2014,
Wyższa Szkoła Finansów i Prawa
2. P. Łasak, notatki z zajęć: Aktualna sytuacja w strefie euro, 15-16.11.2014, Wyższa
Szkoła Finansów i Prawa
58